E verteta te ben te Lire

Klishetë letraro-psikosociale do të na thoshnin menjëherë: “E kujt nuk i pëlqen komplimenti?!”. Por s’është gjithmonë apo për të gjithë kështu. Në esencë, komplimenti është lavdërim për tjetrin, subjektiv ose jo, e sidomos vullnetar nga një tjetër. Ndaj, nëse je lavdedashës do ta duash madje do të jesh në kërkim të tij. Ka njerëz që nuk janë lavdëdashës, sidomos të pamerituara, madje edhe e matin mirë vlerësimin që iu bëhet. Normalisht, kjo ndodh me “autoritetet” intelektuale, jo me inteligjencën në përgjithësi. Këta, janë ata që nuk i duan lavdet, se nuk ndjehen mirë nën to. Sepse vepra e tyre nuk është për t’u vënë në kandar. Ata veprojnë, pra kryejnë veten dhe kaq! Çdo gjë që ndodh rrotull në vlerësim apo kritikë, nuk është problemi i tyre por i shoqërisë. Po të ndalemi pastaj në performancën e specifikat e komplimentit, ka vend për t’u zgjeruar shumë, çka s’më intereson, si subjekt pa rëndësi për mua. Gjithsesi, nuk

514

dua të sillem sikur jam kundër tyre, që të mos krijoj reaksione te lexuesi, përderisa edhe një qen i bukur të kënaq ta shohësh, ke nevojë t’ia thuash, pak rëndësi ka se s’të kupton, përveçse edhe ta prekësh e përkëdhelësh. Mirëpo ajo që më intrigon ta quajmë “në kulturën e të dhuruarit të një komplimenti” është fabula që duhet të përmbajë drejtpërsëdrejti, por sidomos me nëntekst performanca e tij, çka do të ishte rast ideal. Sepse ka shumë rëndësi nëse komplimenti është thjesht një bërje qejfi për interes, zakon etj., pra i pasinqertë, apo nga ai i sinqerti i gatuar mirë. Kjo ndodh kur ti e ndjen vërtet atë që do të thuash, nuk ke qëllime dytësore dhe sinqeriteti e bën komplimentin një vlerësim real jo fals. Personalisht, jam shumë skrupuloze ndaj komplimentit, sa preferoj t’i evitoj. Natyrisht vlerësoj dëshirën e mirë të tjetrit, po si të thuash, s’kam nevojë për komplimenta, për të mos thënë nuk i dua fare, gjë që mund të konsiderohet jo feminile, sepse nuk është kështu. Për mua, një kompliment i gjetur mirë përbën një gjini të vogël arti. Ndaj dua të shpjegoj rëndësinë e bërthamës ose thelbit të fabulës substanciale, ose që preka më lart, sepse pikërisht kjo, kur trajtohet mirë e bën komplimentin gjini artistike. Dhe vdektë ai që s’ka nevojë t’i derdhet aq sa ta mbulojë krejt pak art, në çastet e ditnatës së tij. Pra, sipas meje ligji i përgjithshëm i të bërit kompliment të gjetur mirë është inteligjenca dhe sidomos humori diskret në deklaratën apo insinuatën ku përfshihet. Nuk kam pretendimin të bëj ese për komplimentin, por më duhej ky shpjegim për si e kuptoj atë, si e dua unë atë, për të më dhënë vërtet kënaqësi, e sidomos për të qënë i paharrueshëm

515

deri deri në kompliment proverbial. Natyrisht, do të përmend siç do të më vijnë ndërmend disa, sepse nuk është se i kam numëruar apo t’i kem radhitur sipas rëndësisë së tyre. Por situatat që më kanë krijuar janë të paharrueshme.

Raste komplimentash me humor të zi

Në festivalin e fundit të Gjirokastrës në monizëm, që përkoi i pari dhe i fundit për të plotfuqishmin Ramiz Alia, për zakonin servil të shqiptarëve fitoi për herë të parë Shkodra si “vendlindje” e liderit boshnjak. Deri në atë kohë, sërish për zakon servil të shqiptarëve kish fituar Gjirokastra si vendlindja e Enver Hoxhës. Por, duhet thënë, se së paku midis performancave të kësaj radhe të Shkodrës dhe atyre të përvitshme të Gjirokastrës kishte një diferencë të madhe për nga cilësia artistike, sidomos ajo polifonike, çka përbën dhe perlën e folklorit shqiptar të gjithë jugut të Shqipërisë, filluar nga Berati, Tepelena, Himara, pa harruar folklorin e Veriut. Ndaj, të mbledhur të gjithë rreth R.Alisë në shtëpinë e partisë filluar nga Nexhmija e familja e saj e ata të Alisë, komplimentonin liderin për fitoren e Shkodrës. Mua, artificat ma bëjnë mishin kokërr, e “sot” fitoi R.Alia pa meritë kurse çdo vit fitonte Gjirokastra gjithmonë me meritë, ndonëse jo gjithmonë mund të ishte njëshi. Natyrisht që kundërshtova. “Uaaaa, pse”, thanë të parët Nexhmija me suksesorin e pastaj kori. – Se së paku kësaj radhe Shkodra fitoi me refrenin: pula bën ka ka ka, gjeli bën ki, ki, ki, – u përgjigja unë. Tallja evidente si tejkalimi i shakasë nuk ishte aspak indirekte, siç do ta donte Frojdi. Ky ishte një rast tipik i lavdedashësit apo

516

kultdashësit, por ndaj kundërshtimit tim krejt të hapur, kërkush nuk mundi të shtonte gjë. Po flas për rastin konkret që ka të bëjë me vlerësime politike, se Shkodra ka muzikë të mrekullueshme prej mjeshtërish të mëdhenj, përveç muzikës së lehtë, të vjetër e të re. Mjaft të përmendim “Lule bore” që nuk lë njeri pa sensibilizuar, shqiptar apo të huaj qofshin. Nuk po shtroj ekuacion për komplimentin, ndaj më lejohen fluturimet përgjatë temës, se kryesisht ato kanë vetëm qëllimin e kujtimeve, por me titullin në fjalë. Rreth vitit ‘97 po udhëtoja me avion në linjën Tiranë-Athinë. Do të shkoja për t’u operuar me diagnozën “kancer në gradë të fundit në gjëndrrën parotite”, pasi dhe lastrat (analizat) me emrin tim përcaktonin këtë diagnozë. Miku ynë, Nuni Theodhosi, që më kish operuar po atë muaj në Tiranë, kundërshtonte kategorikisht diagnozën, duke theksuar që tumori ishte beninj. Nexhmija kishte vënë “kujën” përpara kujtdo që Liliana do të vdesë. Për etikën, sidomos të saj për diskrecion absolut familjar, kjo “keqardhje” përbënte për mua një çudi. Ndërkaq, habitesha me analizat ekstreme që me sa duket kishin përgatitur “tanët” pas operimit në Tiranë. Kjo, me qëllimin që t’i futesha kimioterapisë e rrezatimit. Nexhmija nuk e mendonte që prej këmbënguljes së doktor Nunit unë do të shkoja në Athinë, edhe pse s’i kishim mundësitë ekonomike. Kështu, me ndihmën e miqve, Sokoli ishte nisur një ditë përpara me makinë, edhe se s’ja dilnim dot ekonomikisht, edhe se do të na duhej makina atje. Ishim në këto kushte, kur u ndodha në avion, e mbyllur në vetvete, përveçse e dëshpëruar se cila do të ishte e vërteta e shëndetit.

517

Pranë meje qëlloi një gazetar. Nuk e njihja mirë përveçse si fytyrë. Ishte shumë xhentil e kërkonte muhabet. Unë mbetesha hermetike. Befas filloi furtuna e avioni lëkundej e kërciste për lemeri, çka përsëri nuk e ngacmonte qetësinë time dramatike. Në ato çaste, gazetari tha diçka që më shkundi, jo në raport me të, por në raport me veten, duke vlerësuar së brendshmi sa therës do të ishte ai dialog autoironie që po mendoja, me rezervën nëse do më kuptonte ose jo. Gazetari tha: “- Liliana, me fuqinë tënde ndaloje furtunën!”. Kjo ishte një gjetje nga ai, që s’ke çfarë i thua vërtet për vlerësimin deri në superlativa mistike. Mirëpo mua qejfbërja më hyri në një vesh e më doli nga ana tjetër, me shkulme të qeshurish përbrenda duke u tallur me veten. Ndaj iu përgjigja: “- Unë nuk e ndaloja dot furtunën në “kohën time” (koha e Enverit), jo më tani!”. Nuk e di a mjafton me kaq, por unë ndjej se në qoftë se dikush ka nevojë për shpjegim, do ta prish krejt këtë kompliment me humor të zi që në vetvete ishte akt fare i vogël arti. Gjithmonë në këto rrethana bëra skanerin në Athinë. Flisja frëngjisht e specialistët më rrinin rrotull me komplimenta si të isha ndonjë diva . Këto “kokola” në inflancion vazhduan deri sa u bëra gati për t’iu nënshtruar procedurës. Vetëm pasi u shtriva, përpos ankthit që të japin spitalet e këto lloj aparaturash, specialisti më pyeti në frëngjishte të rrjedhshshme nëse isha franceze. – Jam shqiptare! – ju thashë, madje me zë të fortë ku ndjehej parashikimi i reaksionit të tyre. Çudia nuk ishte çudi, por keqardhje shumë e dhimbshme për racizmin ndaj shqiptarëve në përgjithësi, kur “spektatorët” u zhdukën me vrap, e mbeti

518

vetëm specialisti. M’u desh t’i them në mbrojtje të shqiptarëve: “- Përse përpara një europiani ju mbeteni me gojë hapur, kurse përpara një shqiptari, që përfaqëson veten njëlloj si ai, ju ikni me vrap?! Ta dija do t’jua kisha thënë që në fillim se më bezdisët si grerëzat pas mjaltit”. Duhet dalluar ndërkaq që mjeku kirurg e konsulenti i tij ruajtën një sjellje krejtësisht të qytetëruar. Sërish në këtë periudhë, pas operacionit të suksesshëm, mjekët grekë shpjeguan se tumori ishte i kapsuluar shumë mirë. Të gëzuar më thanë: “ – Me kënaqësi po të themi që dhe kancerin e kishe të bukur!”. Por theksuan troç: “- Lastrat (apo analizat) që solle nga Tirana nuk ishin të tuat, i përkasin dikujt tjetër. Do të jetë bërë ndonjë ngatërresë!!!”. (çka shpjegova më lart). Ishin kohë që m’u theksua pagjumësia, ndaj shkoj në farmaci me tim shoq e mikun (spiun) që kishim me vete R.Z. i cili bënte çuditërisht një jetë shumë luksoze të pakrahasueshme me cilindo shqiptar emigrant, madje edhe me privilegjet tona në shtëpinë e Enverit. I drejtohem farmacistes në frëngjisht. Ajo nuk komunikonte dot, kështu hyn R. në greqisht. Farmacistja e pyet se nga është ky çift. Përgjigjja normale: “- Janë shqiptarë”. Reagimi i saj ishte i furishëm. “- Në asnjë mënyrë këta nuk janë shqiptarë! Nuk ka shqiptarë kaq të bukur!”. Ne qeshnim dhe ngulnim këmbë që ishim shqiptarë. Farmacistja na goditi në pikën e dobët e të fortë, varet si e merr: “- Në se janë shqiptarë këta, janë patjetër fëmijët e Enver Hoxhës!”. Goditja që pësova ishte e tmerrshme dhe e shumëfishtë. Së pari, shija poshtëruese për shqiptarët, e për më keq për ne, që dalloheshim kaq shumë nga ata. Natyrisht që në atë kohë kishte shqiptarë që ishin prezantuar keq, por

519

afirmacioni i saj absolut që shqiptarët dalloheshin nga pamja për çfarë përfaqësonin, kurse ne ishim një lloj tjetër shqiptarësh (nëse ishim vërtet të tillë) sipas saj, kjo ishte e padurueshme për mua. Së pari, ju lutëm R. të mos ia thoshte njeriu, teksa ai qeshte me të madhe, pastaj ndonëse për vete isha e sëmurë m’u shfaqën para syve anijet ku gëlonin njerëz njëri mbi tjetrin si miza. Të tërë këta ishin shqiptarë. Apo gratë që kapërcenin kangjellat për të hyrë në ambasadat e huaja më 2 korrik, apo të ikurit “me leje” të R. Alisë që vriteshin prapa shpine në kufi, etj. etj., dhe kuptova me hidhërim që ajo kishte të drejtë. Ne dalloheshim nga ata, se s’kishim vuajtur për 50 vjet si ata. Ndonëse në këto vite që flas, palltoja që kisha veshur nuk haej, ndonëse kolltukët e televizorët që ende i kisha në shtëpi nuk haheshin, ne nuk kishim vuajtur. Kjo që po pësonim ishte më se e natyrshme. Ndaj duhej vetëm t’ia dilje jetës, të mbijetoje siç kishin mbijetuar këta shqiptarë për 50 vjet, të cilët në kushtet tona do të ishin po aq të bukur sa ne. Ia thashë këtë episod të tmerrshëm Nexhmijes, natyrisht pa komentet e mia, të cilat i servira të nënkuptuara. Jo vetëm nuk e kuptoi sensin tim të të treguarit, por u xhelozua, kur unë prisja të thoshte ashtu siç kisha vendosur vetë: “- Të mos ia themi njeriu se do t’i lëndojmë më tepër”. Ishte një kompliment shqiptarofob dhe vrastar për ndërgjegjen time.

Raste me humor ylberi

Në vitin 1989, bashkë me drejtorin e ATSH-së, Taqo Zoton, burrë babaxhan, shkojmë në Romë, të ftuar nga ANSA, simotra

520

italiane e ATSH-së. Siç nuk e mendonim, na pritën si delegacion i protokollit të lartë deri tek Nilde Joti, kryetare e parlamentit, në Farnesina (Ministria e Jashtme Italiane) përveç se në gazetat kryesore. Darkave na shoqëronte autoriteti më i lartë shtetëror i gazetarisë, si të thuash homologu i Sofo Lazrit që kishte pak a shumë po atë moshë. Komplimentat italiane nuk duhen marrë seriozisht, se këta s’mund të sillen ndryshe. Por, përshtypje më bëri ky aspekt tek po ndaheshim pas darke. Homologu m’u drejtua: “- Kam një dhimbje koke. Si thua, të marr një aspirinë apo të thërras bjonden?”. E befasuar që më kërkoi mendim jo për të kaluar radhën, apo për “qejfbërje” (teksa isha grua do të ishte mungesë takti), ndjeva ndërkaq besimin e tij tek unë, e ndonëse shumë më e re në moshë, ndjeva dhe barazinë që më ofronte. Ndaj, si shoku me shokun iu përgjigja: “- Aspirinë!”. Dhashë e sigurtë këtë përgjigje, edhe se s’do të më kish hije për të prononcuar alternativën tjetër, sepse ato maniera çastesh kalimtare nuk hyjnë në filozofinë time. – Ashtu do të bëj, – tha ai. Nuk e di ende nëse ka më shumë kuptim seç thashë kjo ndodhi, por m’u bë qejfi që siç më kërkoi mendim ashtu dhe pranoi mendimin tim. Mbrëmjen tjetër u ulëm me disa kalabrezë në moshë të thyer që kishin punuar tek ANSA, shoqëruar gjithmonë me z. Lepri, shumë i respektuar prej meje, në atë kohë drejtor i ANSA-s. Biseda rrotullohej nostalgjike me gotën e verës në duar midis të “tashmes” shqiptare e të kaluarës sipas kujtimeve të gjyshërve të tyre kalabrezë. Shqipen e ruanin mirë. Si të moshuar u mallëngjyen shpejt, e tek më shihnin pa m’i ndarë sytë, i thoshin

521

me zë të lartë njëri- tjetrit: “- Shihe mor shihe vajzën, a nuk është krejt Zhuljeta?”. Tjetri ia kthente: “- Po, po krejt, veç flokëve të saj të gjata” (në atë kohë unë i mbaja të shkurtra). Tjetri më thoshte: “- Bukuri si e saj, nuk është parë gjëkundi as atëherë e as sot!”. Mendova se personazhi do të kish qenë ndonjë artiste e vjetër, të cilës nuk ia kisha dëgjuar emrin, megjithëse pretendoja se kulturën italiane e njihja aq. Ndaj, tek më shihnin të përlotur e kokëvarur nga pesha e kujtimeve për të gjetur Zhuljetën e tyre tek unë, i pyeta: “- Çfarë ka qënë Zhuljeta?”. Me tonin sikur të thonin për shembull “Helena e Trojës”, duke psherëtirë u përgjigjën: “- Ah, ah bashkëfshatarja jonë që ka vdekur prej kohësh. Ne ishim të vegjël atëherë, por Zhuljeta ishte hyjni për të madh e të vogël. Ti je krejt si ajo!”. Mezi mbaja gazin për perceptimin ireal të tyre si Zhuljeta e një bote tjetër sado e bukur të ketë qenë. Mosha e tyre e vera i kish çuar në erërat hiperbolike. Është i paharrueshëm për mua emocioni i tyre si çast shumë i ngrohtë. Nderova pafundësisht nostalgjinë e tyre, teksa ata më nderonin duke iu kujtuar Zhuljetën e tyre, sado larg profilit të saj të isha unë si grua e kohës moderne. Në aktivitetet që na u ofruan, unë kërkova të shkoj në “La Scala”. Ishte paradite, ndaj desha ta prekja nga afër qoftë dhe si muze. Por ishte mbyllur dy javë për remont. Më shoqëronte homologu i shtypit. Unë u mërzita shumë. Ndoshta për këtë arsye ai filloi telefonatat. Shëtitëm 1-2 orë në Milano, deri sa na lajmëruan që “La Scala” u hap. Homologu tha: “ – Ta dish që një gjë e tillë është bërë

522

vetëm për Elisabetën e Ingliterrës!”. Ia dita për nder e mirënjohje. Ja një kompliment me fabulë shumë të fortë qoftë vetëm me një rresht. Po të ndalem në vlerësimet e E. Hoxhës do të kishte shumë, por do të përmend ato që kanë krijuar situata të posaçme. Ai ishte në Vlorë, në pushimet dimërore mars-prill, ‘77-‘78. Unë isha 26-27 vjeç. Në fundjavë shkonim dhe ne në Vlorë. Një të dielë në mbrëmje më kërkuan në telefon nga KQ i Rinisë, se të hënën në orën 12 do të mblidhej Pleniumi i Rinisë me temë “Koha e lirë”, ku do të asistonte R. Alia. Meqë isha te “Shkenca dhe Jeta” më takonte të thosha diçka dhe unë. Përgjigjja ime ishte: “- Nuk vij dot!”. E. Hoxha më pyet për çfarë të kërkuan dhe unë i shpjegova pamundësinë time për të vajtur, se më lajmëruan vonë dhe s’kisha kohë të përgatitesha. – Rrugës! – tha ai. E pashë e habitur pa e kuptuar ku e kishte fjalën. Më shpjegoi: – Do të shkosh patjetër! Do të diskutosh patjetër! Unë mbeta e stepur: – Po si, çfarë të them pa u përgatitur?. – Të thashë, do mendoç rrugës se çfarë do të thuash! Nuk e kisha konceptuar ndonjëherë se njeriu mund të përgatitet me mend rrugës, se për të shkruar e kisha të pamundur se më turbullonte makina. E. Hoxha këtë gjë e dinte shumë mirë. Mbeta pa gojë. E ndjeu që u vura në pozitë të vështirë. Në darkë, vonë, duke u ndarë, më kapi për krahu dhe më tha: “- Ke lindur të jesh e para, por ti këtë gjë nuk e di, por kryesorja është që nuk e do!”. Besimi i tij më turbulloi. Sidoqoftë atë natë nuk fjeta, për t’u përgatitur. Rrugës isha tmerrësisht e lodhur. Diskutova me zë të

523

fikur. Kur u ula në vend, R. Alia më tundi kokën në shenjë vlerësimi. Disa ditë më vonë E. Hoxha i thotë së shoqes në sy tim: “- S’më ke thënë ç’tha Ramizi për diskutimin e Lilianës?” Ajo u detyrua të thotë shpejt e shpejt: “- Mirë, mirë, shumë mirë!”. Enveri dukej i kënaqur. Disa vite më vonë, besoj rreth ‘81-‘82 E. Hoxha na ngarkon mua dhe Sokolin detyrën të informohemi te specialistët pranë Institutit të Fizikës Bërthamore e Qendrës Llogaritëse Informatike. Specialistët ishin miqtë tanë, respektivisht Petrit Skënde e Kristian Bukuroshi. Qëllimi ishte që E. Hoxha të sqarohej sado pak paraprakisht se të nesërmen do të merrej në shqyrtim në KQ të PPSH-së tema për zhvillimin shkencor në vend. Madje ishin po këta akademikë që do të spjegonin situatën para E. Hoxhës. Një ditë përpara mbledhjes, shkuam në orën 6 në zyrën e Enverit në shtëpi siç na kish paralajmëruar. Për mua emocioni ishte ekstrem, sepse do isha para E. Hoxhës për punë. Fillova të flas pa më ndalur asnjëherë. Në fund, më bëri 2-3 pyetje, të cilave iu përgjigja me po atë ton sikur të isha në provim. Se ashtu ndjehesha. Dhe, se kisha gabim. E. Hoxha befas tha: “- Dhjetë!”. Në darkë, në tryezë, befas Enveri tha në sy të gjithëve pa dhënë asnjë hollësi: “- Sot dua ta shkel dietën, se më ka kënaqur Liliana! Prandaj më sillni një birrë”. Heshtja ishte mbytëse. Nexhmija s’pipëtiu, kurse unë desha të rrëshqisja nga karrigia e të strukesha nën tryezë. Toli thoshte: “- Pse o babi, po unë nuk të kënaqa?”. E. Hoxha më kërkoi të shkoj edhe kësaj radhe në këtë mbledhje të Sekretariatit. Por unë nuk mundesha si gjithmonë, përveçse

524

s’desha të shihja miqtë tanë akademikë të nderuar “në provim” para E. Hoxhës.

Sublime

Nuk di a e kanë të gjithë për një çast këtë fat. Unë e pata! Ishte viti 1994, kur fillova të sëmurem nga “tumori i bukur” dhe vuaja shumë nga koka. Kështu, u ndodha në breg të detit për të pirë një kafe. Kokën e kisha lidhur fort me shall leshi ndonëse ishte verë. Kisha veshur një fustan ngjyrë gush-rosaku, kurse shalli i lidhur pa kujdes prej dhimbjes së kokës ishte me lule vishnje. Pra, një shkujdesje që në parregullsinë e vet ruante një harmoni fare të vogël, diskrete, sa për të mos “bërtitur” se ky stil detyrohet prej hallit. Pra, për natyrën time, do të thoja shkurt që ndihesha për faqe të zezë. Atë pasdite, në perëndim dielli, takuam piktorin S. A. Nuk e kisha parë kurrë dhe ai po ashtu. Na e sollën në tryezë si njeri me aftësi brendashikuese, pra që depërton e kupton karakterin, por edhe ndodhi apo parashikim. E pranuam shoqërinë e tij me kureshtje e me shumë dashamirësi. Rezultoi antikomunist i tërbuar dhe shante E. Hoxhën si të mundej. Origjinën e kishte nga Kosova. Them kështu se i ndjeri sot nuk jeton. E dëgjoja qetësisht pa e dhënë veten, zakon që e kisha fituar me kohë, për t’i kuptuar vuajtjet e vërteta njerëzore, si dhe falsitetin, që e kundërshtoja, madje me argumentat e tyre. Piktori, pra nuk e kishte idenë se kush isha unë, e aq më tepër me kokë të lidhur prej halli. Megjithatë, depërtimi në brendësi ishte i fortë, deri ekspansiv. Natyrisht që nuk lexonte

525

dot identitetin biografik, por lexonte atë karakterial. Fjalët e tij në adresë time ishin madhështore. Të mbështjella të gjitha si një paketë nuk mbaj mend elemente të caktuar. Di vetëm që iu përgjigja: “ – Përse m’i thoni këto, që të ndihem më keq?!”. – Jo, – tha, – unë po them çfarë shoh te ju dhe jo vetëm shoh, por dëshiroj edhe personalisht që simbolikisht kur të jetë gati “Kosova – Republikë” të ketë portretin tuaj! Emocione?! – No comment! A ka Kosova gra dhe vajza të mrekullueshme për këtë? Padyshim, nuk jam unë e favorizuara. Unë vetëm pata fatin të kem këtë kompliment sublim.

526