E verteta te ben te Lire

Jeta është një udhëtim. E tillë është edhe nëse nuk i kalon kurrë kufijtë e vendit tënd, siç ka ndodhur me brezat e mëparshëm, me prindërit e moshës time. Udhëtim ky që jo doemos kryhet në lëvizjen në përshkim të distancave gjeografike, por kryesisht në kohë e hapësirë. Hapësira, edhe duke mos u zhvendosur, i jep mundësi individit të udhëtojë shumë e më shumë. Sepse udhëtimin e jetës e përbën aktiviteti i njeriut apo qëllimi dhe metodologjia e ekzistencës së tij përgjatë udhëtimit. Nga udhëtimet e jetës njeriu vetëm mëson. Si udhëtim i dhuruar nga Zoti njëkohësisht i detyruar, jeta të takon pareshtur me befasira që të vënë në provë. Të vënë në provë me të papritura, pengesa, disheza të frikshme, me gremisje në hone, apo ngjitje të vështira alpinizmi, nëpërmjet gëzimeve, hidhërimeve, lotëve e angushtive, dhe o Zot, pse nëpërmjet kaq pak lumturie! Sikurse gjatë një jete njeriut i duket se ka

433

jetuar shumë të tilla, sipas konditave që i ka caktuar fati edhe në këndvështrimin tonë “të udhëtimit” të jetës, njeriu kryen shumë e shumë të tilla, pjesë-pjesë, e sipas rrethanave sillet aspak njëtrajtshëm, por me hove dashurie, urrejtjeje, lakmie, nënshtrimi, kapitullimi, heroizmi, ngashnjimi etj., sa brenda vetes, bash në pjekurinë e udhëtimit, kanë spikatur disa une të tij, që doemos përfaqësojnë vetëm një, atë vendimtarin, që i ka përcaktuar vetëdija e tij t’i thotë fatit të vet: “Më merr, por edhe do të të marr, kur të kem udhëtuar aq sa të matem me ty!”. Kështu desha të dal te jeta ime që siç thashë është më shumë se një jetë, më shumë se shumë e shumë udhëtime në terren gjeografik, por kryesisht më shumë se një udhëtim për nga kompleksiteti botëkuptimor, social, psikologjik e shumëdimensional shpirtëror. E tmerruar dhe vigjilente për pasojat nga befasitë e këqija kthyer në ligjësi nën çatinë ku jetoja në komunizëm, nuk dija t’i lexoja si kumte fati befasitë iluminuese, edhe pse i çmoja si të tilla. Por nuk i bartja me veten gjatë udhëtimit. I lija aty, në kohën e hapësirën ku kishin lindur, si relike madhështore të lokalizuara, duke marrë me vete vetëm kujtimin e tyre, që lumturisht ishte i imi. Por nëse do të arrija të kapja nëntekstin e kumteve madhështore me po atë vigjilencë që tregoja në vetëmbrojtjen nga e keqja, vetë unë do të isha iluminuar me kohë, e sot do të dija të kuptoja të analizoja shumë më tepër të vërtetat e udhëtimit. Dhe ndoshta do të kisha vepruar me kohë, siç ishte e udhës, duke patur pa dyshim rezultate konkrete e racionale, përtej kufijve të demaskimit të së keqes. Por, instikti i vetëmbrojtjes është shumë më i fuqishëm nga pasionet, pa folur kur je” i

434

lidhur me zinxhir prej së keqes” . Megjithatë, madje qorrazi, mund të them se Enver Hoxhën e ruaja më shumë se veten, por në mënyrë irracionale, sipas konditave irracionale ku irracionalisht më kish destinuar e keqja. Nuk justifikohem, por i falem Zotit, që sidoqoftë fillimisht ashtu çalë – çalë, mbeta një rrezik permanent për ta, ndonëse e çaktivizuar fizikisht, por kurrsesi mendërisht. Ka qenë një udhëtim kompleks trishtimi, me në thelb lumturinë time të dashurisë e të lindjes së fëmijëve, por që mbetet me bukuri te pashoqe e të papërsëritshme. Në hullinë që kam shpalosur dua të ndalem në një ditë të shkëlqyer të jetës sime. Ditë kjo që në linjën personale, sikur asgjë tjetër e bukur të mos kish ndodhur përveç asaj që thashë më lart, do të kish mjaftuar për ta konsideruar udhëtimin tim fatlum, interesant dhe tepër të rrallë, paçka se nuk kishte pse të krenohesha me veten, madje përkundrazi. Ishte një ditë e diel plot dritë rreth viteve ‘79-‘80, kur dola të shëtis e vetme në lulishten para shtëpisë, ku ndodhet sot “Grand Hotel Tirana” dhe komplekset e tjera. Ishte shëtitorja më e largët nga shtëpia, shumë e dashur dhe intime për mua, sepse përveç Enver Hoxhës në orët përkatëse të tij, aty shkoja unë zakonisht e vetme. Aty pata bërë edhe ecjet e rekomanduara gjatë dy shtatzanive të mia. Rruga e shtruar me asfalt në formë unaze rrethonte një shesh të madh të bleruar. Në mes të tij ndodhej një gaxebo, ku për çudi rrallë rinim, sepse kishte mjaft vende të bukura për t’u ulur më pranë shtëpisë. Largësia prej saj, me dëshirën për të shëtitur, më jepte sadopak ndjenjën e lirisë, sado njëlloj e vëzhguar do të isha, përderisa

435

ndodhesha brenda Bllokut. Më pëlqenin shumë ato momente shëtitje vetmie, kur mund të mendoja e qetë dhe individualisht. Kur shëtisja me Tolin isha krejt ndryshe. E zhurmshme si gjithmonë, duke folur me duar e me këmbë, madje duke i dalë dhe përpara për ta parë në sy e për t’u siguruar që më kish kuptuar ku e kisha fjalën. Kjo ditë ishte më se e bukur si ditë shtatori. Kur shëtis me veten time, shikoj gjithmonë poshtë. Mendoj më mirë kështu. Udha ku ecja ishte vërtet e shtruar, por blerimi një hap më tutje ishte i gjelbër e i gjallë, i gjallë prej tërfili të njomë sa të gëzonte sytë. E pra, e pa besueshme, por e vërtetë. Atë çast, me një befasi mahnitëse, besoj hyjnore, i thashë vetes me siguri absolute, çka se kisha menduar apo kërkuar ndonjëherë: “Tani, tani, këtë çast, unë do të gjej një katërfil !”. Populli thotë që kush gjen katërfilin (mutacionin e tërfilit) ka fat ! Këtë e dija siç e di gjithkush nga përallat apo proverbat popullore që nga fëminija. Çka s’më kish tunduar ndonjëherë si fenomen me probabilitet në kufijtë e pamundësisë. Ndaj shkëndija që pata për inisiativën ishte një tronditje në vetvete, për çka më shtyu tek ajo. Por, garancia që i jepja vetes ishte shokuese. Në çast e pashë. Dukej pikërisht sikur më priste. Si automat u ula në gjunjë para pamjes. Pa hedhur asnjë hap më tutje, pa bredhur sytë në gjelbërim, katërfili ndodhej aty para meje si me magji. Nuk ju besoja syve, nuk besoja ende në shkëndijën që më kish shkrepur në kokë, si e qysh e pata këtë parashikim, por di që u lumturova përtej lumturisë së çastit që më dha këtë mundësi. E këputa me shumë kujdes, e gjunjëzuar gjatë, shumë gjatë para tij, për të ardhur në

436

vete. Pastaj me të qeshura me zë, pa më bërë syri “tërr” nga vëzhgimi, u shtriva mbi tërfil dhe e sodisja , e sodisja, e sodisja mrekullinë time pa besuar ende që ishte e vërtetë. Pa besuar dot që e shtrirë në park isha unë vetë, që kisha në dorë katërfilin e parashikuar paradoksalisht vetëm një çast më parë, aspak të synuar ndonjëherë. Po jetoja ekstazën që të japin mrekullitë mbinatyrore. Në këtë gjendje shkova në apartamentin tim dhe u tregova Tolit e fëmijëve që rrinin të çuditur e instiktivisht mosbesues, veç s’kishin ç’t’i bënin katërfilit që mbaja në duar. Ishte një fakt që na sfidonte të gjithëve. Kështu zbritëm në orën 1.30 në dhomën e bukës. Të folurit tim me Enverin për këtë çështje ishte një melodi që buronte nga entuziazmi. Ndërsa të tjerët ngryseshin papushim, katërfili dominonte gjithçka. Por jo Enver Hoxhën. Më i gëzuar se unë për këtë mrekulli që dhe atij i kishte ofruar kjo ditë e dielë jo njëlloj si të tjerat, më tha: “- Liliana, pikërisht mbrëmë mendova për katërfilin që del gjithmonë në siglat e televizionit, që sipas gojëdhënave kush e gjen ka fat. Si e shpjegon ti, që unë e mendova vetëm mbrëmë këtë gjë dhe ti e gjete pikërisht sot?!”. Kësaj koinçidence tjetër lumturuese prej parashikimit të Enver Hoxhës, që i kish paraprirë lumturisë time për gjetjen e katërfilit, nuk pata më guxim t’i jepem, por t’i iki. Në mënyrën më të pashpjegueshme t’i iki. Nuk i ikja E. Hoxhës, instiktivisht i ikja vetes nga e keqja e të tjerëve. Përgjigjja që dhashë ishte turpi im i vetëdijshëm i atypëratyshëm, por dhe sadopak qetësimi i të tjerëve, që unë vetëkëputa atë fill sado të hollë komunikimi për fenomenin mistik, të cilin E. Hoxha më ftoi ta zbërthejmë e të reflektojmë mbi të aty për aty, siç ndodhte

437

përherë midis nesh. Por ky rast ishte i jashtëzakonshëm. Edhe në kohën që u përgjigja e dija që u pozicionova si më kokëgdhëja në botë. Pasi isha lumturuar aq për gjetjen e katërfilit, biseda që kërkonte babai ishte tepër, por tepër arsye e madhe për të më urryer më shumë pjesa tjetër e familjes. Nuk mund të duroja për një kohë kaq të shkurtër këtë komplikim kundërshtie emocionesh të kësaj ndodhie, përbërë nga misteri i parashikimit tim me parashikimin e E. Hoxhës, për çka ata do të ndjeheshin si macja në bibliotekën e Kantit. Ndaj, paturpësisht, prej budallallëkut të sistemit tim mbrojtës në epokën që kalonim, sfidova vetë E. Hoxhën me dogmat e sistemit të tij, për të qenë sa më e pranueshme për gruan e tij. Përgjigjja ime ishte: “- Ah, këto janë spekulime borgjezo-revizioniste !”. Në tryezë ra heshtja. Heshtje prej E. Hoxhës dhe meje, që i vura kapak ideologjik rastit, se të tjerët “nuk ekzistonin” me fjalë po me arrogancën e fytyrave të murrëtyera. Ndonëse më vinte turp para E. Hoxhës, të cilit duhet t’i kisha thënë së paku që gjëra të tilla, jo kaq flagrante, më kishin ndodhur herë-herë, qoftë për parashikimin e garancinë e seksit të dy fëmijëve të mi (në atë kohë s’kishte ekografi), isha e qetë para Nexhmijes e të tjerëve. Me fajin tim krejtësisht të ndërgjegjshëm “kisha bërë kompromis me ta” duke i ngushëlluar kështu, që mrekullia ime ndonëse e jashtëzakonshme, s’ishte subjekt për të më xhelozuar maksimalisht. Dhe kisha pasur të drejtë, sepse damat e familjes filluan të flasin lart e poshtë absurditetin antishkencor, që “livadhi” ishte mbjellë me katërfil. Por asnjëra nuk këputi një

438

tjetër katërfil, përderisa ishin kaq rëndom të gjetshëm. Mbasdite, babai vjen në kohë jo të zakonshme për të në apartamentin tonë (para orës 6). Në dorë mbante një libër. Thjesht e la mbi skrivaninë time, pa thënë asnjë fjalë. Përkëdheli fëmijët, më pa me keqardhje, por më shumë dukej sikur gjykonte veten. Kështu u largua. Unë nuk e desha veten për të keqen që i kisha bërë. Pyesja veten: “Vërtet nuk e kupton babai që për mua ishte rrugëdalja më pajtuese në atë situatë?”. Sidoqoftë, ishte mësimi që më dha Enver Hoxha. Libri titullohej “Les enfants extrasensoriel”. Është një libër studimor për aftësitë mbinatyrore të njerëzve të veçantë. Shembujt ishin trullosës dhe ngjanin krejt me historinë tonë, domethënë times dhe të babait, pra për fenomenet telepatikoparashikuese, që ndodhnin te persona të vetëm apo nga dy persona në të njëjtin çast edhe pse gjeografikisht shumë larg njëri-tjetrit, kur kanë perceptim shqisor të përafërt midis tyre. Bibliotekën personale e kisha gati krejt në frëngjisht, por me këtë libër simbol, që dënonte aktin tim frikacak, për vetëdënim mbrojta frëngjishten përpara 150 kandidatëve të tjerë si unë. Korraca dogmatike që përdora ishte edhe më e shëmtuar se personalisht kisha pasur ngjarje të tilla sporadike që më kishin shtënë në mendime deri sa të kisha frikë nga vetja, se i afrohen këtyre fenomeneve të mbinatyrshme. Fatmirësisht për qetësinë e jetës sime jo të qetë, nuk kam qenë Kasandra, veç për vdekjen e E. Hoxhës dhe për Ramiz Alinë (kur i thashë në vitin ‘90 në zyrën e tij: “ – Hapu me popullin, mos e qorollepsni më, se sot u godit Enveri, nesër do të goditeni ju! E them këtë se edhe juve ju dua dhe ju ruaj!”. Ai

439

m’u përgjigj me nëntekst fatal: “-Ah, ti ti !”). Rastet në këtë lëmë nuk janë të rralla, ndonëse subjekti në vetvehte nuk ka pasur rëndësi të veçantë. Përgjithësisht jetoj me mundësinë përtej masës së zakonshme të “deja vue-së”. Por, po jap një nga shembujt më sinjifikativë të parashikimit të çuditshëm deri në detaje saktësisht reale, sa të trembte. Toli ishte në Paris në vitin 1979. Një natë para se të vinte shoh në ëndërr që më solli një fund, ta quajmë novacion konfeksioni të kohës. Një fund gjysmë i gatshëm, i prerë sipas masës, por i paqepur anash, për t’u qepur si ta ndieje më mirë. Ishte lejla në vishnje të thellë, me plise të hekurosura fort që nuk mund të prisheshin. Nuk kisha ide që ekzistonin konfeksione të tilla, si material, si stilim, etj. S’kisha nga ta dija, por e kisha parë në ëndërr e aq. Madje edhe e kisha harruar, siç harrohen ëndërrat e parëndësishme. Toli ka zakonin që kur më jep dhuratat më thotë: “- Mbylli sytë, mbylli sytë! (duke e mbajtur dhuratën mbapa) Tani hapi!” Në këtë rast më hodhi fundin që ta kapja në fluturim. Unë ulërita e tmerruar dhe ja hodha mbrapsh sikur më kish djegur duart. – Çke? -tha Toli i habitur, – nuk të pëlqen, është shumë i bukur! -E kam parë në ëndër, tamam këtë fund, me këtë ide, me këtë ngjyrë. Nuk e dua, kam frikë. ! I tillë mbeti ai fund, element i parëndësishëm i një fakti të rëndësishëm të fenomenit “extrasensoriel”. Nuk e desha nga frika prej vetes sime. Kam shumë raste vendimtare që kam pasur frikë nga vetja prej parashikimeve zgjuar apo në ëndërr, por po e lë me kaq sa për të mbyllur këtë udhëtim, pjesërisht kaq lumturisht misterioz, pjesërisht kaq helmësisht misterioz.

440

Siç u pa, misteri i helmët fitoi, se më kishin dhunuar misterijozisht vetëdijën dhe vullnetin. Ku është katërfili im sot?! Nuk desha ta vija te libri që më dhuroi Enveri. Do ishin dy simbole që ndonëse në përforcim të njeri-tjetrit, njëkohësisht do t’i merrnin rëndësinë njëri-tjetrit. E vendosa me kujdes në një libër të Van Gogut. Aty u tha dhe u ruajt si vepër e përkryer mbinatyrore. Në vitet ‘90 kur ikëm nga shtëpia, librat i kisha mbledhur në shtatë arka të mëdha, e bindur që ato do të na linin t’i merrnim. Ishin librat tanë e jo të E. Hoxhës që mbetën në bibliotekë me iluzionin kulturor që aty do të ruheshin. Por as ne nuk na i dhanë librat tanë. Unë s’mund të kisha paraprakisht mendjen te katërfili (fati im), për ta veçuar atë libër ku e ruaja, bashkë me plaçkat e trupit që mora me vete. Ndonëse e kam të qartë kush na pengoi të marrim bibliotekën tonë, kur Iliri me Pranverën morën çka kishin nevojë. Në atë kohë ishte në pushtet PS-ja. Ramiz Alia ishte President i Republikës. Komisioni që merrej me inventarin e shtëpisë së E. Hoxhës përbëhej kryesisht nga anëtarë të PS-së. Por fakti thelbësor është se Iliri pati akses të hyjë e të dalë zyrtarisht në shtëpi, me motivacionin për të mbajtur nën kontroll sendet e E. Hoxhës deri në ’92-n kur në pushtet erdhi PD-ja. Pra, biblioteka jonë është rrëmbyer nga “tanët”. Ndaj katërfili im nëse ka rënë në duar që dinë të vlerësojnë, ka rezistuar si çudi natyrore. Ndryshe është keqtrajtuar me atë barbari siç e njohim ne shqiptarët njëri-tjetrin, sidomos në momente që pjellin agresivitet. Kush e ka ruajtur , besoj se e di që ai është fati im, se në arka kishte shumë detaje personale. Kush e ka keqtrajtuar e

441

ka pasur kot, siç ndodh me simbolet. Katërfili është veç simbol fati. Nëse shpërbëhet simboli, fati im nuk mund të shpërbëhet. Simbolet i ndërtojmë vetë, siç na duhen përkohësisht, pra janë fenomene politiko-sociale, sado gjatë të rezistojnë. Simbolet politiko-sociale mund të përmbysen, ndërsa e vërteta e simbolit është e përjetshme. Sepse përmbajtja, realja e të gjitha simboleve, janë thelbi i udhëtimeve të përbashkëta shqiptare.

442