E verteta te ben te Lire

Sërish e them se më vjen keq për veten për çfarë më duhet të shkruaj, për më tepër të zbërthej e t’ia parashtroj lexuesit. Siç më vjen keq edhe për lexuesin, me çka ai duhet të njihet si arsye e nëndheshme e jetës që i është dashur dhe ende i duhet të bëjë, ndonëse situata komplikohet doemos me kohë më gjerësisht, por në thelb punohet me atë logjikë dhe metodë antikombëtare. Titulli përfaqëson një konglomerat shumë të vështirë për t’u zbërthyer, madje nga jashtë kurrsesi i zbërthyeshëm. Pse? Se luhej me maska, pavarësisht karaktereve specifike që dikush kuptohej më shumë diku, e dikush diku tjetër, nëse maska i rrinte mirë, apo keq krahasuar me tjetrin, apo absolutisht mirë, si rasti i Semiramit (gruaja e Ramiz Alisë). Kjo grua, shumë e thjeshtë në sjellje, si jashtë Bllokut por edhe brenda tij, kishte programin e saj të rekrutonte më të mundshmit e Fakultetit të Shkencave të Natyrës duke qenë

466

dekane e tij. Semirami ishte e vetmja grua e një anëtari të Byrosë Politike që shkonte në punë në këmbë. Ky ishte detyrim për familjarët e Bllokut. Për shembull, ne të E.Hoxhës, të gjithë kemi shkuar në këmbë. Personalisht unë, deri në ’77-n, kur vajta në ATSH, ku doemos përdora mjetet e autoparkut të agjencisë, kudo kam shkuar në këmbë, edhe kur ka qenë fjala për të vajtur deri te Rrapi i Treshit, në një seksion të ndërmarrjes gjeofizike ku punoja më parë. Të lëvizurit me makinën e ATSH-së nxiti si gjithmonë ambicien permanente të garës së mbesës së R.Alisë, gruas së Ilirit, në atë kohë zëvendësdrejtore e Muzeut Kombëtar, pa makinë në nomenklaturë. Duke përdorur emrin e Enverit e gjeti mënyrën që të ketë makinë e shofer personal, në atë kohë me mundësira të kufizuara shtetërore. Kishte një fiat polak portokalli qesharak, që ndalonte përpara shtëpisë, siç ndalonte ajo e ATSHsë, një fiat blu, fatmirësisht me pamje dinjitoze. Fëmijët, përfshi dhe të sajët qeshnin me atë makinë portokalli krahasuar me çka kishin parë: Por ambiciozja shprehej hapur: “Mjaft që ka katër rrota dhe është e imja!”. Ndërkaq, djemtë e dhëndrri i Enverit u ngritën me pozitë dhe makinat jua lejonte posti drejtues. Por fjala ishte për Semiramin, gruan më “të mirë e të thjeshtë” të Bllokut. Jam shumë dakord për imazhin e saj që e mbartte si natyrë, por jo për të vërtetat e karakterit si dhe të programit që kishte për detyrë. Nuk ma lejon etika ta injoroj profesionalisht, edhe pse nuk e njoh në këtë lëmë, por s’mund të injoroj që ndërkaq nuk i mungonte intelekti i vetëdijshëm që nëpërmjet thjeshtësisë do të ishte më bindëse për rolin e saj në rekrutim të studentëve,

467

që ndërkaq dhe sidomos nesër do të ishin plejada e nomenklaturës së R.Alisë, madje edhe nën pushtetin e Enver Hoxhës. Nënpushteti “de fakto” nën atë “de jure” kish filluar të funksiononte në sabotim të ekonomisë e të moralit popullor paralelisht me shëndetin e E.Hoxhën para ’72-t. Më pas ishte një ethe epidemike të cilën s’mund ta kuptonte kush, me Enver Hoxhën të izoluar, ndërkaq që këtë epidemi e drejtonte gruaja e tij me Ramiz Alinë, në atë kohë ky pa bosht e krejtësisht servil, sa askujt s’mund t’i shkonte në mend që të kishte ambicie për të dalë në krye, fal gruas së liderit komunist. Kuptohet që çdo fakultet ka pasur “Semiramin” e vet, p,sh. Fakulteti i Histori-Filologjisë kishte dekane Shpresa Ksenon, grua shumë e zgjuar e ambicioze, (anëtare e KQ të PPSH-së) e kështu me radhë. Se R.Alia me Nexhmijen synonte inteligjencën, për t’i pasur të gatshëm si “tanët”, (pra të tyret), po kurrësesi t’ia ofronin Enver Hoxhës për Byronë Politike tejet mediokre. Gjë që ai e shtroi pambarimisht si nevojë imediate, ndryshimin e saj kundrejt intelektit kombëtar për zhvillimin e vendit. Por, ishin këta të dy që e “rinovuan” Byronë Politike me Lenka Çuko, Pali Miska, Besnik Bekteshi, Muho Asllani etj. Semirami, sikur ta dinte mirë lidhjen e të shoqit me Nexhmijen, ishte krejtësisht e tërhequr dhe inekzistente midis tyre, duke i thjeshtuar kësaj të fundit apo këtyre të dyve gjithçka, si kupolë programative në hije e gatshme për nesër në pushtet. Semirami e kishte këtë aftësi tërheqjeje përveçse rol, krahasuar me Vito Kapon e aq më tepër me Fiqirete Shehun kundrejt të cilave Nexhmija qe një shkallë më lart vetëm prej hierarkisë, por jo prej personalitetit vetjak. E kam fjalën që përveç aureolës që

468

i jepte kolltuku si gruaja e parë, ajo personalisht nuk ishte e zonja t’i bënte vend vetes me vlera e merita personale autentike kundrejt një mefshtësie flegmatike ndonëse dinake nën të, që e përfaqësonte në dukje dashur pa dashur. Si e njoh unë Semiramin? Ashtu siç thashë, aparenca ishte ajo që e njihnin të gjithë. Por njeriu njihet në relacione personale. Sado insinjifikative të jenë ato, vlejnë për të rrokur profilin e përgjithshëm të personit. Ndoshta u bë shkak që unë t’i dhuroj Besës,vajzës së dytë të Ramizit një metronom, si pianiste që ishte. Them kështu, se ishte i vetmi gjest personal nga ana ime duke qenë koshiente që nuk më donin. Pas pak kohësh, Semirami më merr personalisht në telefon në apartamentin tim dhe me shumë xhentilesë më kërkon vetëm për një javë, por vetëm për një javë e theksoi violinën e Shpatit tim, kuptohet violinë për fëmijë 4 deri 7 vjeç. Në atë kohë Shpati ishte 5 vjeç dhe urrente të ushtrohej në violinë, për çka unë kisha shumë dëshirë. Ndonëse nuk e mora vesh arsyen pse i duhej kjo violinë Semiramit, që s’kishte fëmijë apo nipër të vegjël, pa asnjë hezitim e prapamendim ia dhashë. Jo vetëm se këtë natyrë kam, por në Bllok këto etika ruheshin reptësisht, madje madje për jetën false e hipokrite në realitet, nëpërmjet elementeve të korrektësisë sipërfaqësore ngrihej e ashtuquajtura jetesa “me klas” e bllokmenët shiheshin si njerëz më të ngritur se të tjerët. Violina nuk po kthehej javë pas jave. Kaluan shumë të tilla dhe violina më mungonte, qoftë dhe si kujtim jete nga fëminia e Shpatit, që e kish filluar që 4 vjeç. Në mënyrën më të natyrshme e marr në telefonin e shërbimit, ku normalisht duhet të dilte

469

personeli. Kërkoj Semiramin e i them se më vinte keq që më duhej t’ia kërkoja, por violina ishte relike kujtimesh jete. Përgjigjja e saj ishte: “- Uaaa, paske mbet keq për një violinë. Pse moj, plasa unë për violinën tënde?!”. Të nesërmen violinën e kishin sjellë tek ushtari, te dera e shtëpisë tonë. Në vitin 1982, kur R. Alia emërohet nga E. Hoxha President i Republikës dhe qartësisht trashëgimtar i pushtetit, pasi kish mbetur i vetëm, (pa H. Kapon e M. Shehun), unë e Toli vajtëm në Helmës, për një përvjetor të Kongresit të Parë të Rinisë Komuniste. Vajta unë me Sokolin në këmbë të Nexhmijes, kur zakonisht nuk linte rast, ndonëse dhe paracaktohej Iliri me Teutën. I vetmi rast ky për ne (madje i padëshiruar nga ne vetë), por arsyeja e paevitushme ishte se unë punoja ende në KQ të Rinisë për revistën “Shkenca dhe Jeta”. Në Helmës, ishin mbledhur veteranë e të rinj nga i gjithë vendi. Festa u zhvillua shumë bukur. Ishte dhe R. Alia me të shoqen, Foto Çami në çift e anëtarë të Komitetit Qendror. Në darkë, u mblodhën të gjithë, të vjetër e të rinj rreth një zjarri të madh “partizan”, e këndonin këngë partizane me shall të kuq lidhur rreth qafës. Midis tyre ishte ulur dhe Toli, të cilin e kishin rrëmbyer dashamirësit. Unë qëndroja në këmbë, jashtë rrethit të ish-partizanëve, jo vetëm gazmore, por qeshja me lot me Tolin që bënte sikur këndonte nga timiditeti. Në atë kohë, se nga del Semirami e më kap prej krahu për të më futur brenda rrethit, pranë zjarrit. E befasuar, unë tërhiqesha duke thënë që nuk vij, nuk vij, nuk dua, mirë jam këtu! Çuditërisht, dhe këtu qëndron problemi, Semirami mbeti tej mase e habitur e hatërmbetur dhe më tha e ngrysur: “- Uaaa si guxon të mos

470

më bindesh mua?!”. Me heshtje vazhdova të mos i bindem. Ja prepotenca e gruas më “të thjeshtë” të Bllokut. Më vonë dëgjova që e përfliste këtë fakt “krimi” prej meje ndaj diktaturës me Ramiz Alinë e Foto Çamin që “ajo Liliana nuk donte të bashkohej me ish-partizanët, madje nuk m’u bind as mua dhe insistova për këtë”. Nga ana ime kjo habi e saj ishte e papritur e madhe. Se nderimi im për partizanët është mallëngjyes qoftë edhe prej prindërve të mij. Im atë ka dalë në mal që në vitin 1941, në moshën 14-vjeçare si partizan i çetës së parë të Vlorës, kurse ime më doli partizane në moshën 16-vjeçare. Por, për gjëra të tilla jo protokollare dhe masive që në esencë nuk prishnin diktatin e përgjithshëm ideologjik, unë nuk i bindesha vetë E. Hoxhës, sidomos edhe vetë Nexhmijes që më kallte tmerr, jo më Semiramit “të shkëlqyer”. Vetëkuptohet kështu si kësaj gruaje, dekane e martuar me R. Alinë i bindej gjithë nomenklatura përkatëse që rridhte prej saj nga Fakulteti i Shkencave në atë kohë deri në trashëgimin e pushtetit sot me politikanët që i kam nominuar te libri “Pushtimi i brendshëm”. Kjo edhe për dhëndurët, njëri fizikan e tjetri kimist që i detyroi të martohen me vajzat e saj. E para Zana, që në moshë të njomë e dashura e Ilirit, në të njëjtën kohë ishte “Vajza e Agamemnonit” e njohur për një dashuri të famshme jashtë Bllokut tejet e përfolur, deri sa R.Alia pa dritën jeshile për të kapur kreun e pushtetit. Menjëherë Zana u shëndrrua me pamjen e sjelljen prej “Shën Marie” jashtë Bllokut. Sa për djalin e R. Alisë, ai ishte aktor shumë influent në funksion të trashëgimisë së pushtetit. Ashtu si rrodhën ngjarjet, është vërtetuar së paku për rolin e transferimit

471

të arit të shtetit shqiptar prej R. Alisë e N. Hoxhës, çështje që e kam zbërthyer te libri “Pushtimi i brendshëm”. Por çka ka interes akoma të dihet vazhdon. Gjithmonë kam vrarë mendjen pse gratë e pushtetit nuk shpëtojnë dot nga komplekset personale meskine, edhe kur këto i zvogëlojnë së tepërmi jo vetëm si njerëz, por mund t’iu vënë në diskutim vetë pushtetin? Sepse i bëjnë të pazonjat për kompromise mbi komplekset e tyre, në interes të programit pushtetar. Nexhmija nuk duronte dot që R.Alia të kishte vëmendje ndaj meje, edhe pse kjo vëmendje ishte prej stilit të tij, me mendimin që mua duhet të më afronin, jo të më largonin. Me Nexhmijen mbi kokë, Alia ka qenë ndaj meje së pari arroganti, por edhe i buti e i kujdesshmi në mungesë së saj. Ndonëse unë nuk i besoja asnjërin profil, e vlerësoja për mundësinë e tij për të qenë më njerëzor me mua, por nuk iludohesha aspak për rolin e tij ndaj interesit të përgjithshëm. Po ashtu, Nexhmija nuk mund të pranonte që Arben Alia, në atë kohë student në Francë, të synonte Valbonën time, gjë që dukej hapur që kur ishte 14-15 -vjeçare. Ndërkaq, duhet thënë që krahasuar me fëmijët e kastës, Arbeni ishte i vetmi që jo vetëm rrinte pa teklif me mua, por përfitonte ose më kërkonte që unë të rrija me të, kudo që të ndodheshim, sikurse edhe në Paris. Kështu edhe më pat thënë: “- Liliana, e di që Valbona është bërë vajza më e bukur e Tiranës?”. Mirëpo, më e egër ndaj këtij fakti ishte Teuta, si xheloze deri në patologji, nuk mund të duronte që vajza ime mund të ishte një ditë më lart se ajo. Pra, kuptohet që ndodhej para një aleance të mundshme në funksion

472

të trashëgimit të përbashkët të pushtetit, por që vinte në diskutim rangun e ardhshëm të saj. Se Iliri, do t’i duhej pushtetit të ardhshëm vetëm si nostalgji popullore ndaj E.Hoxhës, absolutisht jo si kapacitet intelektual krahasuar me Arbenin, djalin e R. Alisë. Pa u ndalur në prapashikimet se si do ta zhvillonin lojën ata, duhet theksuar se çfarë pozicioni kishim ne, Sokoli dhe unë. Duhet thënë që isha e neveritur nga kjo mundësi, jo vetëm se vajzat e R. Alisë mbeteshin sfinks e s’do ta duronin Valbonën time midis tyre. Çështje kjo sidoqoftë e dorës së dytë, se në atë shtëpi ligjin do ta bënte Arbeni, siç edhe e ka bërë. E pra, mundësia mbetej vetëm në dorën time e të Tolit e të askujt tjetër. Pa injoruar Valbonën, që s’do ta pranonte kurrë, por kuptohet që po të donim ta përdornim këtë mundësi, mund t’ja kishim dalë në krye. Por, ne e urrenim edhe si mundësi. Tentativat u bënë me njerëz ndërmjetës për t’i dalë përpara mospranimit tonë rigoroz. Ndërmjetëses që m’u lut të mos e nxirrja te Nexhmija, iu përgjigja: “- Nuk dua të dëgjoj më për këtë çështje! Unë nuk e lidh kurrë Valbonën time, siç kam lidhur veten. Por atyre (R. Alisë dhe Arben Alisë) as duhet t’iu shkojë më në mend, e as të mos përflitet si çështje, se edhe muret kanë veshë. Këtë gjë e neveris aq, sa dhe thashethem nuk do ta duroja dot”. Kështu, brenda Bllokut jeta vazhdonte sipas stilit të mbyllur hermetik midis çifteve të tri familjeve: të Nexhmijes, Ilirit e Pranvera në çift, Kapot e Aliajve. Kudo që ata të shkonin, kudo të ndodheshin, do të luanin në skenën e tyre imorale e konspirative. Nuk do të ndalem në këto tema të neveritshme, por dua të

473

theksoj se egër apo butë, ëmbël apo hidhur, fshehur apo hapur, në Bllok zotëronte ligji i arrogancës, shprehur ky edhe më tepër sipas rendit të hierarkisë, dhe mungesës absolute të moralit, por “pa krijuar probleme”, apo duke i mbyllur me çdo kusht e me çdo mënyrë ato aty për aty. Jo se prindërit e tyre filluar nga R. Alia, Semirami, H. Kapo, Vito e Nexhmija vetë kanë qenë më të moralshëm. Përkundrazi, kanë qenë ata aplikuesit e farëhedhësit e amoralitetit të fshehur, por në qelizë të sistemit komunist. Madje, paturpësisht, në emër “të dashurisë” për Enver Hoxhën “e mësimeve” të tij. Ndryshe nga N.Hoxha që në pamje të parë luante vetëm “gruan kushtuar të shoqit”, por mbrapa ishte fuqia sado paradoksale e diktaturës, gjithmonë në emër të të shoqit, kur ky vetë së paku në motivimin para popullit ka zbatuar rreptësisht vetëm Kushtetutën. Doemos edhe në ruajtjen e pushtetit, qoftë edhe personal, por me besimin e patundur se ishte kjo rrugë që i duhej popullit e Shqipërisë. Të gjitha ndyrësirat deri në perversitet, përveçse krim kanë qenë jashtë njohjes dhe perceptimit njerëzor të tij. Kështu që Nexhmija luante atë rol në raport me vetë E.Hoxhën, që t’i linte përshtypjen që ajo s’kishte asnjë ambicie vetjake,madje bënte edhe të pazonjën, të pasigurtën për të dalë e diskutuar në publik. Nga ankthi besoj i vërtetë, nga frika apo timiditeti prej E. Hoxhës, i ngecte zëri e nuk fliste dot. Menjëherë pas vdekjes së E.Hoxhës ajo mori funksionin më të lartë zyrtar politiko-masovik si kryetare e Frontit Demokratik në këmbë të të shoqit dhe “cicëronte” pa pushim, si deri sot që është mbi 90 vjeçe.

474

Në të vërtetë paradoksalisht zotëronte artin apo teknikën e luftimit trup më trup, ndoshta prej kohës ’39-’44, për të paralizuar tjetrin fizikisht vetëm me një goditje bërryli të beftë në stomak, aq të beftë sa s’mund ta shihte askush edhe po të ishte në mes të njerëzve, çka e kam pësuar vetë. Këtë trajnim , me siguri e kanë pasur të gjitha këto gra të burrave më të lartë të shtetit. Pra, duhet theksuar që krahasuar me Semiramin, Viton e Fiqiretin që operonin si fshehur ashtu dhe hapur kryesisht nëpërmjet intelektit, Nexhmija operonte me autoritetin që i jepte pushteti vetëm nëpërmjet fshehtësisë absolute, nën pamjen e paevitueshme të një gruaje pa ambicie vetjake, që i përshtatej shumë mirë prej temperamentit. Gjë që e ndihmonte ndërkaq të ruante emocionet para E.Hoxhës, e vetmja shkallë pushteti mbi të. Interesi racional ia donte që Nexhmija të dukej si nënole para këtyre tri grave të tjera shpuzë dhe që kishin fatin të bashkëpunonin hapur me bashkëshortët e tyre. Ndërsa Nexhmijes i duhej ky rol i gruas së heshtur, pa inisiativë e “vetëm në shërbim të E.Hoxhës”, për t’i mbushur mendjen së pari atij për çka ajo “jetonte”, pastaj edhe njerëzve të thjeshtë jashtë “tanët”-ve, që përgatiste nëpërmjet “Semiramis”-eve, gra apo burra, përveç Institutit të Marksizëm-Leninizmit që e ka bërë qilizëm kokë më kokë personalisht ajo . Është për t’u çuditur fakti që kanë folur publikisht, mirë apo keq për të kaluarën shumë e shumë zëra prej infrastrukturës, superstrukturës deri ish-anëtarë Byroje, por kurrsesi pra absolutisht asnjë ish-punonjës i Institutit të Marksizëm-Leninizmit apo familjarët e tyre. Ish-sekretarja personale e Nexhmijes, Jeta Mitrushi, është shprehur shumë

475

keq me mua e time më, por publikisht mbetet shurdhmemece. Ju siguroj që kjo s’bëhet për etikë, por për frikë. E besoj që ata janë më të trembur se të tjerët duke e njohur personalisht Nexhmijen, sado më pak se unë. “Flegmatikja” Nexhmije emetonte nga çdo qelizë e saj rikatim helmi edhe pa folur, apo embëlsi të helmuar nëse do t’i duhej të maskohej më shumë. Paradoksalisht, në vetvete ishte shumë frikacake. Po të ndjente një ushtrim fuqie nga dikush mbi të edhe për ndonjë detaj elementar që kurrsesi nuk arrinte ta demaskonte thelbin e saj, ajo do të tkurrej automatikisht me favore ndaj “sulmuesit”, paçka se si do të vazhdonte më tej. Një shembull sinjifikativ është se ajo nuk pati mundësi të hakmerej me vartësin F. K., që nuk pranoi të martohet me mbesën e saj. Kjo pavarsi e tij, së paku në jetën personale, i dha asaj vetëdijen që të mos e cënonte. (Mbesë, së pari e refuzuar nga djali i dytë i M.Shehut, tentativë kjo për ta lidhur M. Shehun pas saj në vitet ’76-’77, periudhë kur ai ishte në mënyrë evidente fuqi e dytë pas E.Hoxhës. Për çka Nexhmijes dhe Ramizit do t’iu duhej të punonin intensivisht për intriga grackash për ta hequr qafe, siç ndodhi realisht). Por ajo që s’është thënë dhe nuk dihet nga populli, është se ish-punonjësit e Institutit të Marksizëm-Leninizmit jo vetëm nuk kanë pipëtitur pas 23 vjetësh, por mbajnë top sekret një çështje jashtëzakonisht madhore per pushtetin e nëndheshëm, që flinte në një shtrat me Enver Hoxhën. Askush nga ata nuk ka folur që Instituti i Marksizëm-Leninizmit nuk ka punuar intesivisht vetëm veprat e famshme të E. Hoxhës, por paralelisht e në fshehtësi të plotë, me të njëjtin kriter hierarkie e rëndësie, punoheshin

476

veprat e Nexhmijes. Natyrisht, Enveri që s’kishte nga ta dinte, na thoshte dhe ne fëmijëve për “modestinë” e së shoqes që “kjo nuk diskuton dot se e mbysin emocionet”. E pra vetëm emocione nuk ka pasur ndonjëherë ajo grua, përveçse frikë, deri në urrejtje për E. Hoxhën. Ndërkaq, duke nxituar vdekjen e tij, kish përgatitur prapa shpine kolanën e veprave të saj pikë për pikë si të Enverit, me ditare familjare, por kryesisht me ditare politike si të tij. Të përpunuara këto krejtësisht me atë kujdes e kosto si të E. Hoxhës. Pra, përgatiste kultin e saj për të dalë hapur pas vdekjes së tij. Madje, që ishte ajo që e kish drejtuar edhe vetë E. Hoxhën. Ishte ajo truri i tij. Ky ishte perceptimi mbarëpopullor prej albumit që u prodhua pas vdekjes së E. Hoxhës me fotografinë e sëmundjes së thellë e të pakthyeshme të tij, i ulur në karrigen me rrota, mbrapa të cilës qëndronte shqiponja viktimëngrënëse Nexhmije Hoxha. Veprat e saj i pata në shtëpinë time kur ajo ishte në burg. Të vendosura një mbi një për shkak të mungesës së vendit, krahas atyre të Enverit, ato kishin ekzaktësisht të njëjtin nivel. Por duhet thënë që veprat e saj, ndonëse të përfunduara nuk u shtypën dot, se i pengoi “Perestrojka” e Gorbaçovit e më vonë Katovica e tij për rënien e butë të komunizmit. E nëse “Katovica” ala pluRamiziste shqiptare udhëzonte të shahej E. Hoxha, si mund të shtypte veprat e saj ultrakonservatorja Nexhmije Hoxha?! Siç pengoi kjo periudhë trashëgiminë e pushtetit personalisht nga ajo bashkë me Ilirin, nëpërmjet regjentit R. Alia. Unë kam keqardhje për të gjithë punonjësit e këtij instituti që s’folën kurrë, që për 40 vjet krahas veprave të E. Hoxhës, kanë hartuar veprat e Nexhmijes në top sekret, deri sa të jepte

477

verdiktin Nexhmija, së cilës historia i mbylli shtegun zyrtar, por jo fuqinë e nëndheshme. Është fatkeqësi e saj që ato ranë në duart e mia pasi u burgos, kur askush nga familja nuk e kishte mendjen te kriteret konspirative të shpërndarjes e ruajtjes së veprës së saj. Sapo Pranvera shkoi te pularia (sepse disa muaj jetoi tek unë), ia çova duke u shkarkuar nga prova e “krimit” ndaj E. Hoxhës e gjithë popullit shqiptar, që mbaja brenda në shtëpinë time. Sa e paska synuar kjo grua pushtetin e burrit të saj?! Kjo po, që shpjegohet me Frojdin, për njerëzit që duke qënë pranë pushtetit absolut synojnë pushtet vetjak absolut! Vito Kapo ishte më e suksesshmja në luajtjen e rolit prej natyrshmërisë së saj. Si njeri ka qenë shumë e sjellshme, e dinte t’i trajtonte njerëzit, edhe më të thjeshtit në hallet e tyre. Kjo gjë nuk përjashton butësinë e vërtetë të shpirtit të saj, por që doemos pa dëmtuar interesin e misionit. (Personalisht, ajo dhe e gjithë familja e H. Kapos më ka luftuar sistematikisht, se iu mora Sokolin, që e kishin projektuar bashkë me Nexhmijen për ta martuar me mbesën e Vitos). Lufta e hapur e Vitos më bënte përshtypje, se binte ndesh me faktin që ajo ishte shoqe e ngushtë e Nexhmijes. Gjë që do të thoshte që lufta nga ana e tyre ishte e ligjëruar dhe e përbashkët. Xh.Ll. (i afërmi i Hysniut) më thotë një ditë që Vito fliste për mua ku të mundej, që isha mendjemadhe. Përgjigjja ime kishte qëllimin që të përçohej në familjen Kapo: “- Më vjen shumë mirë, se për Viton e familjen e saj, mendjemadhe jam!”.) Vetë H.Kapo, ishte më popullori nga tre burrat kryesorë të shtetit, si më fshatari e më i pashkolluari. Burrë e grua kishin një përputhshmëri gati ideale, jo përbrenda shtëpisë ku vlonte

478

imoraliteti nga vetë kreu i familjes, i biri dhe dhëndrri, çka me inteligjencë të lartë e maskonte Vito, por për jashtë, për të qenë krejtësisht me këmbë në tokë, për të qenë krejtësisht të lidhur me njerëzit, duke njohur mirë fizionominë e filozofinë popullore në mënyrë të përditësuar, siç nuk mundte E. Hoxha e M. Shehu, as prej funksionit të lartë që kishin, por edhe prej personalitetit vetjak, kryesisht kjo për M. Shehun. Ndërsa E. Hoxha ishte jashtëzakonisht popullor prej dashurisë që ushqente, por mundësia e lidhjes me popullin ishte më e kufizuar prej funksionit më të lartë partiak, kjo deri në ’72-n. Ndërsa H. Kapo kishte pikërisht këtë funksion, lidhjen me popullin si shef i kuadrit për gjithë Shqipërinë, nga Vermoshi në Konispol. Vito ishte sekretare e parë për të gjitha gratë e Shqipërisë. Çift udhëheqësish më masovikë se këta të dy prej detyrës, aq më tepër prej natyrës e taktit të tyre për të qenë në dukje të butë, nuk ka pasur Shqipëria. Kuptohet, që duke njohur mirë sensibilitetin popullor, që kryesisht bazohej në instiktet e vetëmbrojtjes, për të pasur krahë e për të qënë të mbuluar nga “rreziku” (qoftë edhe paranojak) nga çdo anë, këta të dy, me zgjuarsi, krijuan tarafet permanente e sa më të thella për pushtetin e tyre personal, me të njëjtën logjikë por në kah të kundërt, në favor të jashtëzakonshëm në raport hierarkik me tarafet e tyre. Nuk ka gjë më të papërçashme prej mbijetesës instiktive se tarafet, të cilëve iu ke premtuar mbijetesën brez pas brezi. Kështu ndonëse gjithmonë (besoj) besnikërisht nën udhëheqjen e E.Hoxhës, këta i kishin gjithë shqiptarët me vete, duke vënë në çdo post kyç njerëzit e tyre. Puna me popullin për interesin personal përgjatë 40 vjetëve s’pati të sharë e mbetet

479

ende sot në këmbë. Hysni Kapo me të shoqen kishin për kompeticion vetëm M. Shehun, i vetmi që s’krijoi tarafe, sikurse E. Hoxha, duke u mbështetur vetëm në shpatullat, mendjen e ndershërinë e tyre. Kjo për aq sa mbetej, se përveç E. Hoxhës të gjithë këta burra e gra që lozën historinë e Shqipërisë ishin të implikuar si agjentë, çka ia dinin njëri-tjetrit, e me luftë jo vetëm të ftohtë në dukje, por shumë të nxehtë nën të, prisnin të vdiste Enveri. Do të ishte normale që pasardhësi të ishte Mehmeti, gjë që po e përgatiste vetë E. Hoxha që ia njihte dhe kritikonte ekstremizmin e tij, por i vlerësonte staturën shtetërore. Kjo nuk i shkonte për shtat H. Kapos, që nën Mehmetin do të pësonte shumë rënie, jo vetëm prestigji, por doemos edhe pozicioni politik. H. Kapo mund të njihej si “besniku” i Enverit dhe mund të qe krahu i majtë i tij, por absolutisht jo në asnjërin nga këto funksione për M. Shehun. Kurse të dyja gratë, Nexhmija dhe Vito nuk e duronin Fiqiretin që demonstronte me arrogancë inteligjencë ndaj tyre për shkollimin e pjesshëm e kryesisht jo akademik si të saj. Pra, fokusi i kastës (pa përjashtuar Alinë në pritje të garantuar prej angazhimit të Nexhmijes) ishte eleminimi i M. Shehut. Ndodhi, që përpara vdiq H. Kapo, me sëmundje të pashërueshme, por vendosmërisht i asgjësuar në spital. Qëllimi: të mos kishte mundësi për të takuar qoftë edhe një çast E. Hoxhën, për t’i konfesuar kryesisht ngjarjet në Paris. Çka ndodhi rrotull vdekjes së tij (me rrëfimin e dëshmitarëve), me R.Alinë të pranishëm e më vonë me N.Hoxhën që kontrollonte Viton të mos fliste kund se”Hysniun e likujduan në spital dhe Ramizi qeshte” vërteton se kjo ishte vdekje e

480

stimuluar. Pse? Hysniu ishte më mirë se Mehmeti për Nexhmijen, por kurrsesi më mirë se Ramizi për të. Sepse Hysniu kishte autoritet absolut në popull prej tarafeve dhe Vito ndonëse për inteligjencë bëhej lëpitkë e Nexhmijes, sa kohë që kjo ishte njëshi, nuk do të mbetej e tillë kur të ndërronte hierarkia prej vdekjes së E.Hoxhës. Sepse Hysniu me Viton vetëm do ta nderonin Nexhmijen, por gjithmonë jashtë pushtetit me të cilin sinqerisht sipas tyre e sipas çdo logjike të shëndoshë, ajo s’duhet të kishte lidhje apo së paku të ruante po atë funksion sikur ishte E.Hoxha gjallë. Kjo nuk i mjaftonte Nexhmijes. Pra, kjo dhe ishte arsyeja që rasti i solli eleminimin e më pak të rrezikshmit, për t’u fokusuar bashkë me Alinë si të prodhonin zhdukjen e M.Shehut. Lidhja e saj me Alinë ka qenë e vjetër. Njërin nga Bosnja e tjetrën nga Maqedonia i bashkonte UDB-ja që në vitet ’38-’39, dhe të tillë iu futën si protagonistë kryesorë Luftës Nacionalçlirimtare e pushtetit të ri komunist. Aleanca martesore midis të birit të saj dhe mbesës (meqenëse s’mund të merrte vajzën tij, se nuk i lejonte Enveri martesat midis fëmijëve të anëtarëve të Byrosë, ndaj u gjet kjo prishje rregulli, që në esencë mbetet e njëjta gjë) i duhej Nexhmijes për të vulosur ruajtjen e Ramizit përgjatë spastrimit të luftës “për pushtet” (siç është zakon të thuhet pas ’90-s), që u detyrua të bëjë E. Hoxha, por realisht në ndërgjegje të tij ishte ruajtja me dhunë e pushtetit popullor nga armiqtë e popullit siç ja diktonte epoka. Nëse kjo luftë ka qënë e përgjakshme, jo vetëm që ishte në stilin e sistemit komunist çka lejohej me Kushtetutë, por të tillë janë paraqitur autoritetet e viktimizuara në përplasje e në shitje

481

të njëri-tjetrit, çka përgatisnin mjeshtërisht udhëheqësit kryesorë për kolegët apo vartësit e tyre (rasti tipik: M. Shehu ka denoncuar B.Ballukun) si dhe kasta për t’ia motivuar E. Hoxhës rrezikun “armik i popullit”, gjë që arriti deri te M. Shehu. Pas vdekjes së H. Kapos, kur Nexhmija nëpërmjet Enverit (dëshmitare e drejtpërdrejtë jam unë vetë), ia futi Vitos këmbët në një këpucë, që të mos akuzonte R. Alinë, kjo e fundit diti të luajë rolin jashtëzakonisht mirë duke gëlltitur vuajtjen e pretendimet e saj, për të përfituar çka do t’i mbetej, për shembull ministre e Industrisë së Lehtë. Të rekrutuara nga Zogu, kuptohet UDB, që në institutin “Nëna Mbretëreshë”, të cilin të trija këto gra e kanë frekuentuar njëkohësisht, ia mbajtën këtë fakt si lak në fyt njëra-tjetrës. Vito por dhe Hysniu vetë gjatë vizitave në Francë, janë kapur nga segmente të Deuxieme Buraux, që punonin për ish-kolonitë frankofone apo vendet e pazhvilluara si ato. Shqipëria, ishte një pistë ideale për të kontrolluar në interes të tyre përkrah KGBsë ngjarjet e brendshme si dhe në rajon. Lidhjet frankofone të Vitos dhe fëmijëve të saj u dukën që në vitet ’88-’89. Djali i saj, Besniku dhe dhëndrri M. Bushati, u strehuan në Liban, vend frankofon, në vitin ’92 pasi u arratisën nga urdhri i prokurorisë për arrestimin e tyre. Besniku, për vjedhje në Ndërmarrjen Shtetërore Makinaimport në regjimin komunist dhe M. Bushati i akuzuar për genocid, si punonjës i Ministrisë së Brendshme gjatë komunizmit. Kthehen në Shqipëri vetëm kur fitojnë socialistët me President R. Mejdani (krushku i Vitos dhe i rekrutuari “i parë” i Semiramit). Menjëherë pas ’90-s përveç të arratisurve të familjes realisht për krim shtetëror, nga i cili askush

482

nuk mund t’i mbronte dot, në krahasim me revanshin e përgjithshëm antikomunist, kjo familje nuk është ngacmuar. Djali i M. Bushatit (i të dënuarit në mërgim), Andi Bushati, nipi i H. Kapos, punoi si gazetar në Klan TV, më i njohuri i asaj kohe me pronar francez. Revanshi antikomunist e privilegjoi atë, në kohën kur mbesës së E.Hoxhës gati moshatare me të nuk i jepej e drejta e studimit. Sikurse A.Nesho, djali i motrës së Vitos, e i anëtarit të KQ-së, G.Nesho, emërohet ambasador pranë misionit shqiptar në OKB. Personalisht, kam parë (në restorantin e motrës së gazetarit Bushati, mbesës së Vito Kapos), këtë ambasador t’i diktojë avokatit Ngjela (nëna e Vitos ka qenë motra e gjyshes së Ngjelës), i cili mbante shënime si nxënës. Pas arratisjes, Besniku, u bë menjëherë drejtues kryesor i një firme private libaneze të industrisë së çimentos. M. Bushati u rikthye në strukturat drejtuese të sportit, siç i la para se të arratisej. Kështu, përveç krimit që kanë kryer dhe absolutisht jo shlyer, familja e H. Kapos mbetet më e paprekura nga revanshi antikomunist në kohën përkatëse, dhe më e privilegjuara nga demokracia sot. Në trevat shqiptare, Kosovë, Maqedoni, Vito Kapos i jepet titulli “Gruaja më e shquar shqiptare” në kuadrin e 100 -vjetorit të pavarësisë, me ndihmën e Diana Çulit (me pseudonimin Madona të Sigurimit në komunizëm). Hysni Kapo nuk përmendet kurrë për keq, siç ndodh jo vetëm me E. Hoxhën, por edhe me M. Shehun. Madje, ai bashkë me Viton, janë heronjtë e krenaria e rrethit të Vlorës. Qëllimisht harrohet Manush Myftiu, që la studimet për mjekësi në Itali, iu fut luftës për çlirim dhe i dha shtetit të ri shqiptar gjithë pasurinë si një

483

nga familjet më të pasura të rrethit të Vlorës. I vetmi që u torturua e u keqtrajtua deri në helmim për degradim mendor gjatë burgimit “të kafeve” të-ish Byrosë Politike. Ndërkaq tendenca tribale të karakterit krahinor, për të pasur heroin e tyre, janë shfaqur në Mallakastër për M.Shehun, kryesuar nga djemtë e tij. Vito sot, për çfarë thashë, doemos është më e nderuar se Nexhmija. Ato ruajnë lidhjet dashuri – urrejtje prej sekreteve midis tyre dhe lakut të vjetër UDB-ist rreth qafës për gjithçka kriminale që i bashkon, që para lufte deri në ’90, pse jo dhe sot në underground.

* * *

Kohët e fundit, zonja Kapo, deklaroi në media hollësitë e masakrimit në spital të Hysni Kapos. Ishte ngjethëse dhe në vija të përgjithshme i qëndronte akuzave e të vërtetës që unë kam dëshmuar. Por kishte interpretime subjektive si prej dhimbjes, ashtu dhe prej natyrës njerëzore. Unë e Sokoli kemi qenë dëshmitarë në verën e vitit 1979, kur H. Kapo ishte i sëmurë, nga koliçistiti sipas zonjës Kapo) nga kanceri në pankreas siç ishte informuar E. Hoxha, siç e dinim dhe ne. Ne po pushonim në Pogradec me babanë bashkë me Valbonën e vogël. Ishte vetë E. Hoxha që e fton H. Kapon, të pushojë pranë tij në Pogradec. Zakonisht nuk pushonte kush aty, po të ishte E. Hoxha. Në këtë rast, Enveri, qetësonte H. Kapon në prani të së shoqes së tij: ” – Më vjen shumë keq që pasi kalove aq kohë në Paris për zemrën, do të duhet të shkosh sërish. Po do ta fitosh edhe këtë betejë!”. Realisht, disa muaj më parë, H. Kapo ishte kuruar në Paris për zemrën me praninë e gjithë familjes së tij: të gruas, të

484

vajzës, të djalit, madje dhe të gruas së djalit. Kurimi i zemrës zgjati disa muaj. Ajo që më ra në sy nga zonja Kapo, ishte sipas saj “nguti” i M. Shehut e K. Hazbiut, për ta hipur në avion H. Kapon që ndjehej sipas saj i shëndetshëm. Kur kjo ishte e pashmangshme, pasi H. Kapo e kishte marrë verdiktin e kurimit nga E. Hoxha në Pogradec. Sëmundjen e re (sipas tyre koliçistit të infektuar) e dinin të dy burrë e grua. Hysni Kapo ishte me temperaturë mbi 38 që në Pogradec. Pas drekës që hëngrëm të gjithë së bashku, ata e falenderuan E. Hoxhën e Partinë që po kujdesej kaq shumë për ta. Madje H. Kapo i kërkonte ndjesë E. Hoxhës, që po i hapte kaq telashe shëndetësore, ndonëse pa dashjen e tij, partisë, shtetit e juve shoku Enver!”. Ajo që do të kundërshtoja si sajesë e mirëfilltë nga akuzat e mia, është mbrojtja absurde që Vito Kapo tenton të bëjë për H. Kapon. Fjala është për dialogun intim midis tyre, në avionin e posaçëm, sipas saj “për çështje të rëndësishme shtetërore”. H. Kapo gjen kohën dhe vendin duke udhëtuar drejt Parisit t’i konfesohet të shoqes për propozimin, që i kish bërë E.Hoxhës për ndryshimin e Byrosë aktuale mediokre. Byro kjo, drejtpërsëdrejti e formuar nga ai vetë si shef i kuadrit të partisë-shtet, bashkë me R. Alinë e në hije N. Hoxhën. Më ra në sy që ato që la të kuptonte zonja Kapo ishin më esencialet e më të saktat e dëshmisë së saj. Përgjegjësia që hodhi mbi M. Shehun (ndonëse me logjikë edhe ky ka qenë i interesuar për vdekjen e H. Kapos) nuk është bindëse. Përse deri më sot zonja Kapo ka akuzuar vetëm R. Alinë, përveç Kadri Hazbiut? Përse për herë të parë sot ajo përmend M. Shehun?! Përse V. Kapo nuk flet për fushatën që

485

hapi në vitin ’79 për R. Alinë e reagimin e ashpër të Nexhmije Hoxhës ndaj saj, pas vdekjes së H. Kapos?! Akoma ka frikë V. Kapo nga Nexhmija, teksa R. Alia ka ikur nga kjo jetë?! Shumë “pse?” ngrihen nga dëshmia e zonjës Kapo. Më vendimtarja, sado elementare është: duke qenë personalisht ajo vetë figurë e lartë partiake e shtetërore krahas të shoqit dhe pas vdekjes së tij, përse nuk foli me E. Hoxhën për këtë të “vërtetë” që thotë sot? Pse në kohën përkatëse bëri një tymnajë thashethemesh për vdekjen e të shoqit duke ja faturuar Ramiz Alisë që sipas saj qeshte? Me vdekjen e M. Shehut, E. Hoxha dyshoi për eleminimin e tij, duke mos e çfajësuar aspak atë në veprimtarinë armiqësore. Dy-tri vitet e fundit të jetës dyshonte edhe për veprimtarinë e H. Kapos, kryesisht për tarafet, ndoshta për përshpejtimin e vdekjes, por kurrsesi për diagnozën e sëmundjes së pashërueshme, si kancer në pankreas. Për këtë problem, ka dëshmuar publikisht Sokoli, e zonja Kapo ka heshtur. Ndaj, nuk duhet të sensibilizojmë opinionin publik nisur nga mosha e respektuar e saj, për më tepër me ngjarje makabre, për të ashtuquajtur “heronj”, siç e vendosi në piedestal gruaja e tij Hysni Kapon, më i pari ky i implikuar me UDB-në. Megjithë masakrën mafioze ndaj tij, ky rast klasifikohet me kodin agjenturor: spiunët eleminojnë njëri-tjetrin, kur iu duhet e ju jepet mundësia. Figurat autoritare që mbeten të patundura në rrugën e veprave të tyre, vlerësohen në rastin tonë të ideologjisë komuniste, kryesisht në qëndrimin moral në raport me vetë veprat e tyre.

486