E verteta te ben te Lire

Prej Alibanit trashëgoj kujtimet më të hershme, deri si ëndërra, por veçanërisht të ëmbla. Jo pse gjyshi ishte prift e për pasojë çdo nip apo mbesë e tij mund të ndihej i përkëdhelur i fshatit, por se atmosfera atëherë ishte natyralisht dhe organikisht e qetë, sa çdo gjë shkonte mbroth për gjithë komunitetin. Kohë, kur kooperativat s’kishin zënë shtrirjen e rëndësinë vendimtare të mëvonshme, se flas për vitet ‘54-‘56 të fëminisë time fillestare, kur kaloja verën në fshat. Kur shihja se si mbusheshin një pas një kovat me qumësht prej mjeljes së lopëve, ndërkaq që ato mbllaçiteshin së ripërtypuri paqësisht, madje si të përgjumura. Kur qetheshin dhentë e ndahej leshi i papastër nga trupthat e tyre, që dukeshin gollomesh, e mua më vinte për të qarë t’i shihja të shëmtuar. Kur hanim në mëngjes bukën e zezë të bërë vetë me gjalpin, gati ngjyrë rozë të

556

porsanxjerrë nga dybeku, ku rrihte qumështin gjyshja herët në mëngjes. Kur kosi ishte për t’u prerë me thikë dhe djathi i njomë që përgatiste gjyshja përditë, i varur në napë kullonte ngadalë. Kur mblidheshin burrat e fshatit në odën e madhe të konakut të gjyshit, me nga një teke raki rrushi përpara, të zierë vetë e në mes tyre do të ishte gjithmonë gjyshja ime priftëreshë, të cilën të gjithë ata burra e thërrisnin “Teçe”, ndonëse emrin e kishte Gjena. Ishte shumë e gjatë dhe e hollë gjyshja ime, e mbeti e drejtë si selvi deri sa mbylli sytë, nuk u kërrus nga moçmëria. Kësisoj ishte burrneshë mes burrave, por jashtëzakonisht e butë dhe e ëmbël. Kushdo nga ne, por jo vetëm, kur e thërrisnim: “O nëne!”, ajo do të përgjigjej detyrimisht: “- O xhan!”. Këtë jo vetëm s’e harroj, por e trashëguam, si mamaja e tezet e mia, po ashtu edhe unë, jo vetëm për të mitë, por edhe për të njohurit e vjetër, pavarësisht nga mosha e gjinia. Nuk e kam parë ndonjëherë gjyshen të mërzitur, veçse kapedane, por jo autoritare, e buzagaz, që na organizonte të gjithëve rreth vetes me dhimbsuri që i buronte tek rrinte edhe pa folur. E dashuroi deri në pleqëri të thellë gjyshin, pa komplekse inferioriteti si gruaja e tij. Si burrë ai e trajtonte të barabartë me veten edhe në komunitet. Kishin veç privilegjin e intimitetit në çift, çuditërisht aktiv, deri sa gjyshi mbylli sytë. Veç kësaj asgjë tjetër, ishte i barabartë bashkë me gjyshen midis djemve e vajzave të tij (dy djem e katër vajza), dhëndurëve e nuseve, kur mblidheshim të gjithë (se prindërit e mi pas çlirimit mbetën në Tiranë), përveç ne çiliminjve që e rrethonim si të mundnim, kush mbi gjunj kush në mes të këmbëve, kush mbi supin e tij të

557

gjerë, duke jetuar kështu automatikisht kultin e tij, vetëm prej dashurisë dhe vetëdijes që në fshat ishte jo vetëm burri më i mençur, por edhe më i bukur, shtatlartë, natyrisht edhe imponuar nga veshja unikale prej prifti ortodoks, me mjekër të gjatë shumë të bardhë e flokët e mbledhur gërshet nga pas. Kështu, dukej tejet i pashëm e fisnik, por sidomos gazmor me një ironi të hollë, që ia njoha gjatë viteve të para, ndërsa unë rritesha. Përditë do të shkonte (në punë) në kishë, për çka i nxirrnin kaloshinën, ku pasi hipte, i mirëmbajtur si askush tjetër sqimatar andej rrotull, karrocieri nxiste kalin me pasthirmën “yyyhhhaa”, dhe gjyshi largohej nga sytë tanë të mbledhur për ta përcjellë, po ashtu për ta pritur në drekë, të joshur nga e gjithë kjo ceremoni e veçantë që s’na u bë kurrë e zakonshme. Kaloshina ishte ëndrra ime për t’u realizuar me çdo kusht, gjë që do ia kërkoja çdo ditë pasi kthehej e do të më lejonte vetëm mua për marrëdhënien specifike që kishim, ndonëse unë nuk isha nga të mëdhenjtë, por nga të mesmit, jo pse vija nga Tirana, apo isha fëmija e një prej vajzave të tij më të ngritura si kuadër partie menjëherë pas lufte, por për natyrën time të tërhequr, por vëzhguese, sidomos e vetmja që ulej pa rënë në sy në një qoshe, kur mblidheshin të gjithë burrat e fshatit me Teçen në mes. Dhe aty, unë ndjeja nga bisedat, që këto ishin momentet më solemne nga jeta në fshat. Nuk më tërhiqnin lojrat pa kuptim të kompanisë së kushërinjve, megjithëse i desha njëlloj të gjithë, ndërsa tërhiqesha në kuriozitetet e vetmisë sime duke shëtitur, mbledhur manaferra të kuq e të zinj apo duke kapur me shumë kujdes, pa i dëmtuar, flutura pambarim, që i lëshoja në çast, po pambarim. Ndaj, kur unë apo vetëm unë guxoja t’i kërkoja gjyshit

558

kaloshinën, ai s’ma prishte dhe shëtitja me të ishte lumturia ime e përditshme. Nëse kaloshinën e mbaj mend mirë, kalin dhe karrocierin nuk e mbaj mend, siç më kujtohet kali i bardhë kur gjyshi u shpërngul në Novoselë, në fshatin e ri që po ndërtohej në anë të xhadesë. Mosha ime kishte lëvizur nga 5-7 vjeç, kur admiroja kalin e bardhë me një bukuri që vetëm kuajt e zgjedhur e kanë, i fuqishm por i hajthëm, me linja harmonike muskuloze, si për model pikture, skulpture apo kinematografie. Pyesja veten se pse gjyshi s’ka më kaloshinë, por hipën drejt e mbi kalë ndonëse pamja e tij ishte tejet madhështore e kalorsiake me trupin krekosur nën veshjen kishtare?! Retrospektivisht, kam menduar që kishte filluar reforma agrare e doemos ndoshta gjyshi s’kishte më mundësi për të punësuar karrocier. Për çka s’pyeta kurrë, veç bluaja me vete sidomos pse kisha parë që gjyshi debatonte gjithmonë me tim atë, duke mos qenë dakord me “politikat” e mëdha siç unë turbull i perceptoja. Ai i dha luftës dy nga fëmijët e tij në moshë, djalin e madh, Miçon, i cili pas çlirimit ishte një kuadër qendror partiak në Tiranë si dhe mamanë time 16-vjeçare, që si shumë e bukur synohej nga beu i fshatit, për çka më shumë prej kësaj doli në mal se sa nga vokacioni si luftëtare. Por, im atë, pati tërë jetën vokacionin e luftëtarit për idealin që besonte, si i tillë në momente të caktuara të fëmijërisë time do të binte ndesh me gjyshin prift, që gjithsesi i kishte shërbyer me vepra pushtetit të popullit.

559