E verteta te ben te Lire

Në jetën time kam shumë e shumë raste kur Enver Hoxha është shqetësuar për mua në mënyrë specifike. Për shembull: pse nuk ke ardhur, si ishe sot, pse mungove mbrëmë, pse i ke duart kaq të nxehta, pse më dukesh e lodhur, a fjete mbrëmë, etj., etj. Përveç vëmendjes së kushtuar apo kënaqësisë ardhur natyrshëm për veshjen apo të krehurit tim, që si njeri me shumë shije, kishte nevojë ta shprehte. Një ditë, kur kisha veshur një fustan gri të ideuar nga unë vetë, i thotë Tolit: “Më bëj një fotografi me Lilianën me këtë fustan, ku të përkushtosh gjithë energjinë tënde artistike”. E pra, është fotoja më e bukur që kam me babanë e dashur. Por kurrë, kurrë s’pata një shenjë kujdesi shpirtëror, përveçse vëmendje inati, xhelozie, karshillëku deri në keqbërje, por me mundësi rrugëdalje prej gruas së tij. Dy-motivimi në çdo veprim ishte metodologjia natyrale, profesionale e rutinore e saj. Domethënë, mundësia për t’u justifikuar për qëllim të mirë, kur

443

qëllimi ishte i keq. Kjo ishte mjeshtëria e saj. Por ndodhte dhe më keq, kur donte të të lëndonte dhe s’kishte shpjegim e rrugëdalje, përgjigjej në mënyrë të tillë që fajin t’ia linte tjetrit, pikërisht atij që i ankohej. Kohët e para i kërkoja shpjegim se pse Iliri e Pranvera kur s’ishte babai, edhe në shtëpi, por çka kishte shumë rëndësi në çdo aktivitet zyrtar jashtë Bllokut, jo vetëm që nuk rrinë me ne, po as na flasin kur shkëmbehemi, sikur të ishim të panjohur. Përgjigjia e saj krejt sfiduese, pa pikë skrupulli ishte: – Nuk e besoj, nuk janë të tillë ata!. – Ju doni të thoni që unë s’them të vërtetën? Ju keni qenë gjithmonë prezent! Vërtik ngrihej nga vendi e largohej me gjestin e dorës lënë nga mbrapa, duke thënë vetëm: – Ouu! Me kohë, kur këtë gjë e bënte vetë ajo në publik ndaj meje dhe Tolit, mësova të mos pres më asnjë zgjidhje nga ajo si vetë burimi i kësaj metodologjie. Por, në vitin ‘78-‘79 kur Toli ishte 6 muaj specializim në Francë, pata probleme të mëdha me strategjinë e familjes për “të luajtur me nervat e mia”, sa rashë në peshë deri në 46 kg nga pesha ime ideale 56 kg. Pse? Ishte një zile e vetme telefoni që binte kohë pas kohe, por shumë shpesh. Përpiqesha ta kapja. Zilja pushonte. Sapo largohesha nga telefoni, binte sërish. Kjo zile ishte një prani suspanse konstante në vetminë time, natë ditë, të shtunë e të dielë, por intensifikohej sidomos kur në apartamentin tim kishte njerëz. Pikërisht atëherë, ky telefon “anonim” ishte triumfator se unë “do të lexohesha keq”, siç ma shpjegoi “miku” i ngushtë, mjeku Judë. Sipas tij, ajo zile telefoni

444

kuptohej si sinjal nga ndonjë “admirues”, i cili kërkonte me insistim që unë ta merja në telefon. Kjo ka qëlluar shumë herë në prani të Pranverës dhe Klemit, të vetmit që mund të pranonin porosinë e Nexhmijes prej merakut të babait: që qëndroini afër Lilianës. Kështu që dhe me ta e kam zbërthyer shqetësimin që më terrorizonte, sidomos kur ishte babai. Klementi më kishte thënë troç “Shiko se cilët ke armiq!”. Cilët kisha armiq?! Asnjë! Absolutisht asnjë. Unë nuk e njihja konceptin “armik”, pale të ekzistonte realisht ky e të më dinte numrin e telefonit për të më ngacmuar vazhdimisht me insistimin e një të sëmuri mendor. Unë nuk njihja në rrethin tim shoqëror njerëz të tillë. Mirë, thoshja unë me vete, që po më vë në pozitë shumë të vështirë, sidomos para babait e Nexhmijes (që kësaj qejfi do i bëhej), por ky i sëmurë nuk lodhet për veten e tij?! Kaq i obseduar është pas meje sa jeta e tij ka kuptim vetëm kur më shqetëson?! Pra, jeta e tij jam unë, qoftë në formën e urrejtjes më të përbindshme?! Babai me Nexhmijen vinin çdo natë para gjumit të fëmijëve, por sërish pas darke, për të mos më lënë vetëm këto 6 muaj të mungesës së Tolit. Çdo herë që ishin ata, zilja binte mbi 3 herë në formën e sinjalit intim apo kospirativ. Unë nuk e desha veten, s’dija ç’të bëja, e shqetësimi rritej sa më kapte ankthi në sy të tyre. Nuk e di se skuqesha a zverdhesha, por e di që strukesha nga terrori, por sidomos nga turpi. Emocionalisht humbisja krejt në gjendje jermi. Nuk isha më as për vete, as për ata. Babai nuk e dha ndonjëherë veten. Por unë nuk është se prisja që ta jepte veten. Fisnikëria e tij ndaj meje ishte e lartë, por si dukesha unë para tij prej perversitetit të

445

të tjerëve?! Kjo ishte çështja. Sa për Nexhmijen, isha e sigurtë që fërkonte barkun nga kënaqësia. Zilja fillonte që në 7 të mëngjesit deri pas mesnate, kur “anonimi” flinte duke më lënë mua tërë natën pa gjumë. Vendosa ta ruaj e ta kap. Ishte një vendim i duhur, po tej mase i vështirë. Se duhej të qëndroje non stop ngjitur me telefonin, e gatshme për ta kapur brenda kohës që zgjat vetëm një zile. Më ikën shumë raste të tilla. Në atë kohë, po ta kapje tjetrin në linjë, e bllokoje në qoftë se nuk e mbyllja unë në rastin tim. Informacione të tilla për numrin përgjegjës ishin të rezervuara nga Telekomi, por oficeri ynë i shërbimit doemos kishte akses për t’u njohur me to. Të ndenjurit tendosur pranë telefonit ishte një sforcim i jashtëzakonshëm nervash, por një domosdoshmëri e vajtueshme për t’i dalë zot dinjitetit tim. Më në fund më shkathtësi mahnitëse, por me kosto stresi të jashtëzakonshëm, e kapa, siç isha e tendosur si tel me dorën te receptori. Ishte ditë e dielë në orën 7 të mëngjesit kur ndoshta vetë ngacmuesi ishte i përgjumur, apo mendonte se unë do isha më pak vigjilente, siç ndodh në gjumin e mëngjesit në fundjavë. E pra e kishte gabim, se pikërisht me këtë logjikë unë isha aty te receptori në orën 7, të dielën, duke menduar nëse do tentojë, ky është rasti më i mirë për t’u kapur në qetësinë e përgjithëshme, kur dhe fëmijet flinin. E kapa, e lashë të hapur receptorin. I them oficerit të shërbimit të më japë informacionin e duhur. Paralelisht pyes vetë shërbimin përkatës, nga një telefon tjetër në sallonin poshtë, që e quanim të Sanos. Çuditërisht, pa asnjë hezitim më dhanë mua personalisht numrin përgjegjës, apo numrin që kisha bllokuar. Ishte ai i Ilir Hoxhës, që ndodhej vetëm një kat më

446

poshtë. Së fundmi kisha filluar të dyshoj që vetëm ata mund të ma bënin këtë të keqe, si çdo të keqe tjetër që më kishin bërë. Ndonëse me kohë unë i quaja “ata”, me gjithë shpirt desha të ndaja Ilirin nga e shoqja. Edhe kësaj radhe e dija që jo gjithmonë ishte kështu, se pa Ilirin ata s’mund të qenë dot “ata”, pra një forcë gati okulte përfshirë R. Alinë. Përpjekja ime për ti mbushur mendjen vetes që Iliri nuk ishte një me të shoqen, vinte vetëm nga dëshpërimi im për E.Hoxhën. Po çfarë fëmijësh kishte edukuar gruaja e tij, ndërkaq që jashtë Bllokut mund t’iu ngrije një përmendore si “qytetarë të denjë”. S’kisha se si mos dyshoja tek “ata”, kur insistimi i provokimit të ziles konspirative ndodhte kryesisht në prani të babait, pra sipas atyre për të ngritur pikëpyetje “morali” për mua. Nga telefoni i sallonit të Sanos provoja herë pas here me ndjenjë çlirimi telefonin e Ilirit, që kish ngelur i bllokuar nga telefoni im. Paralelisht, nga ora 9 zgjoj Klementin, për ta pasur dëshmitar si i përfshirë në çështjen time, i cili vërteton të njëjtën gjë. (Këtu më duhet të bëj një paralajmërim. Shumë vonë, në vitin 1999, e kam kërkuar Klementin për t’u sqaruar sipas meje njëherë e mirë se pse s’më kanë dashur. Klementi e mohon për veten e tij këtë fakt (gjë që s’është e vërtetë) duke ia lënë çiftit Ilir Hoxha dhe Nexhmijes gjithë të keqen ndaj meje. Për të qenë bindës ai më tregon fakte jashtëzakonisht të ulëta të veprimtarisë së këtij çifti. Por, më tha tekstualisht: “ – Po më zbulove, unë do ta mohoj!”. Rreth orës 11, oficeri, madje edhe Klementi, më informojnë që Iliri kur ishte zgjuar nga gjumi i kish kërkuar oficerit: “- Më është prishur telefoni, ma zhblloko!”. (Besoj që nuk dinte ç’kish ndodhur gjatë kohës që flinte. Sepse si megaloman që është,

447

nuk do ta linte asnjë sekondë telefonin e tij të bllokuar, sidomos prej meje. Ndaj, mbetet të ketë qenë Nexhmija 2- gruaja e tij, që vepronte pa lënë gjurmë. Me sa duket kësaj radhe ruhej edhe nga i shoqi, që siç dua të besoj unë, veprime të tilla kaq të ulëta nuk do t’i lejonte. Kështu për këtë fakt ajo fshihet pas të shoqit). Ishte detyrë e shërbimit të Telekomit për ta zhbllokuar telefonin që nuk punonte nga ora 7 deri në 11, pas kërkesës së tij. Unë ndjehesha fitimtare, ndonëse mbi turpin e perversitetit maniakal të tyre. Sepse për fat të keq ashtu siç më kishte mbërthyer Nexhmija, s’kishte vend për fitore e vepra fisnike shoqërore, përveçse të jepje gjithçka nëpërmjet shembullit tënd. Natyrisht që me “ata” kjo çështje as mund dhe as ia vlente të hapej, por terrori u ndal. Duke më parë shumë të dobët, babai vendosi që Toli të kalojë Vitin e Ri pranë familjes pas dy muajsh mungese. Ndonëse flisnim shpesh në telefon dhe sidomos ajo që është për tu theksuar i shkruaja përnatë, ashtu si dhe babai, dhe i mblidhnim letrat deri sa të kishte korrier për në Paris. Nuk i kisha thënë Tolit asnjë fjalë për çështjen, që të mos e shqetësoja më kot nga larg. Rënia në peshë ishte aq e madhe sa e preokuponte babain tej mase. Sa më shumë më përkëdhelte ai, aq më shumë përlotesha unë. Ishte një rast kur kishin ardhur letrat e Tolit për të atin dhe mua, si dhe një kasetë ku kish regjistruar zërin, ta quajmë në formë dialogu me ne më pyetje natyrisht retorike e shakara të tipit të tij, që e kënaqnin shumë babanë. Ishte sërish e dielë ai mengjez nga këto dy muaj terrori, kur nga ora 10 e mëngjesit më thërret babai i lumturuar për të më surprizuar. Dëgjoj zërin e Tolit nga magnetofoni: “ – Po

448

Lilin si e kam? Lili aty je”, etj. etj. Fytyra rrëzëllitëse e Enverit mbeti e paralizuar nga ikja ime me vrap në ngashërim e sipër, se nuk mund ta përballoja zërin e Tolit, nga nevoja që kisha për ta pasur pranë. Ndoshta kjo ishte dhe arsyeja që Enveri vendosi që Toli të vinte për Vit të Ri në shtëpi. Dola e prita në Kapshticë me rojet e kryesisht “mikun”“mjekun” Judë që kishte urdhrin të mos më ndahej asnjë çap nën alibinë jo vetëm të mjekut por të “mikut” më konfident për mua dhe Sokolin. Pritja ishte shumë e gjatë. Erdhi vonë, natën, gjithë gëzim, tek binte një llohë dëbore. Më ngriti peshë tek i mbeta në dorë nga emocioni. Atë natë e kaluam në shtëpinë e pritjes në Korçë, ku dhe muret reflektuan dashurinë tonë tejet shpirtërore. Mirëpo Toli u tmerrua kur pa që gati isha përgjysmuar. Nata kaloi me rrëfime, lot, puthje, sërish rrëfime, sërish lot, sërish puthje. Të nesërmen u kthyem në Tiranë, ku i pari kishe zbritur babai deri në trotuarin e hyrjes kryesore. Më shumë se Tolin më përqafonte mua, që tashmë më kish sjellë dashurinë, pa të cilën ai e kuptonte që unë isha e mjerë. Madje, ka detaje të vogla shumë sinjifikative e tepër sensitive për mënyrën si e vuaja mungesën e Tolit. Për shembull nuk kisha patur pallto së paku për ato dy tre vjet. Kështu, vendosa të qepja një copë leshi gri, ngjyra ime më e preferuar për veshje dimërore. – Po pse do ta qepësh tani? – pyeti Nexhmija për kuriozitetet e saj. – Kam shumë ftohtë pa Tolin. Nuk e kaloj dot këtë dimër pa pallto. Enveri ishte aty dhe për takt e la të kalojë në heshtje çka

449

thashë apo sa thellë ndjeja. Nexhmija, si shpeshherë kur s’kishte rrugë tjetër veçse të bënte “të mirën” tha duke qeshur: – Enver, e dëgjon Lilianën? Do të bëjë pallto se ka ftohtë nga mungesa e Tolit. Enveri sërish nuk lëvizi asnjë nerv, sikur të mos e kish dëgjuar as atë. Ndërkaq, pikërisht ai qëndrim i Enverit tregonte që më kuptonte shumë mirë. Ndaj, sa e kam njohur, ishte gjëja më e këndshme të rrija me babanë. Në mes të mirësisë së tij derdhur gjithandej, sado e pakryer në fjalë e në gjeste. Edhe pse nuk dinte asgjë, me vështrimin, qëndrimin e tij që e ndjeje vetiu posaçërisht për ty, do të të shëronte deri në qelizë. E kam fjalën për terrorin që pësoja në çdo qelizë. Një tjetër rast ishte kur Toli i dërgoi të atit nga Parisi një dhuratë magjepsëse, së paku për atë kohë. Një abazhur luksi, më tepër një vepër arti se sa ndriçues. Nëpërmjet fibrave optike që rrotulloheshin, emetohej me radhë gjithë spektri i ngjyrave të ylberit. Të gjithë ishin mbledhur të magjepsur duke thënë: “Ç’bën frëngu!”. Midis tyre isha dhe unë krenare, që Toli i kish bërë babait këtë dhuratë eksepsionale. Në çast babai tha: “- Kjo gjë e bukur nuk bën për mua, bën vetëm për Lilianën!”. Edhe ky gjest ishte eksepsional. Midis ngjyrave të ylberit dhe muzikës së ABBA-ve si moda e kohës, që më kish dërguar Toli, kaloja netët pa gjumë prej telasheve. Abazhuri ishte një mrekulli. Gara prej të tjerëve, jo thjesht për të na aritur, por kryesisht për të na i kaluar edhe në këtë pikë, ishte e pamundur. Sepse ndodh që risitë e përsërisin veten, por me performanca të ndryshme. Ylberin tim që në volum përbënte gjysmën e globit nëpërmjet fibrave optike, nuk

450

e pati dot kush, aq më tepër si dhuratë personale nga babai. E ruaj me xhelozi edhe sot e kësaj dite që nga viti 1979. E kam nxjerrë krahas pemës së Vitit të Ri për të magjepsur fëmijët e nipërit e vegjël sipas rendit, tek fusnin duart e vogla brenda “ylberit”, për ta kuptuar atë magji nëpërmjet shqisave dhe instiktit, ndonëse dhe i kanë këputur fijet e fibrave, ndonjëherë duke shpuar gishtat. Kështu, “ylberi” gjysmë globi është eksploruar në këtë mënyrë nga Shpati në atë kohë dy vjeç, krahas Valbonës që kuptonte. Pastaj nga Ines e Kevin, e tashmë së shpejti do të jetë djali i Shpatit që po presim. Gjysmë globi prej “ylberi” është qethur shumë prej tyre, por qëndron stoik krahas jetës sime. Midis mallit, jermit, ABBA-ve dhe “Ylberit”, prej shpresës, trishtimi në orët e vona bëhej i hidhur dhe i ëmbël njëherësh, i përnatshëm, si të pije një amaro. Teksa fëmijët flinin, ylberi m’u bë nevojë për të përballuar situatën, duke ndjerë thellësisht se sot e për 6 muaj më mungon Toli, por përfytyro lumturinë që më pret kur të vijë ai!!! Edhe sot e kësaj dite nuk e harroj përjetimin e përnatshëm të atij fraksioni lumturie që më priste me ardhjen e tij. E pra, ishte vërtet një ngushëllim lumturues që më priste, më priste. E kisha përpara në kohë. Duke lëmuar majat e fibrave me shumëngjyrat e tyre, mendoja veç për atë lumturi e ky fokus lumturie që më priste një ditë, dalngadalë në orët e vogla të natës arrinte të më bënte të ndjehesha e lumtur. Por, Toli erdhi e u lemeris, ndonëse unë u lumturova. Kërkoi të takojë që të nesërmen të ëmën, për të biseduar shtruar për çfarë më kishte ndodhur. Ishin ulur të dy në studion e saj. I tha që ngacmimi psiqik me telefonata non stop, me domethënie konspirative sidomos në prani të babait e të saj,

451

vinte nga telefoni i Ilirit. Por besonte që kjo ishte vepër e gruas së tij dhe jo e të vëllait. Këtë gjë përveç Lilianës e kishte vërtetuar oficeri dhe Klemi. Ajo u ngrit brof, e la Tolin në studion e saj, e duke ikur foli duke iu drejtuar ajrit me arrogancë: – Në shtëpinë time nuk lejoj ngjarje Hitchcock-u! Toli erdhi shumë i mërzitur. Më shtrëngoi dhe më tha: -Nuk iua dalim dot! Për këtë gjë nuk u fol kurrë më. Ndonëse i kisha kapur me presh në dorë, sërish Nexhmija na e la ne përgjegjësinë, për ngjarjen “ireale” të “fantazisë time”. Rezultati në kushtet që jetonim sidoqoftë ishte maksimalisht i madh. Ata ishin të kompromentuar dhe ju duhej veç të mbroheshin, gjithmonë në rreth të mbyllur, unë e Toli dhe “ata”. Sido që të ishte, unë ende nuk e fusja Nexhmijen në “ata”. Sjelljet e saj i konsideroja vendosmërisht kundër meje, por thjesht në mbrojtje për çka i interesonte asaj. Asgjë më tepër, ndonëse habitesha që si nuk e kuptonte që me gjithçka bënte, ishte për të keqen e përgjithshme. Do isha kurioze të dija çfarë ka menduar babai nga ato telefonata-sinjal për nusen e djalit në mungesë të tij. Telefonata këto madje pas orës 10 të natës, kur ai donte të kalonte një copë herë me mua. Natyrisht që Nexhmija nuk mund t’i thoshte çfarë kishte ndodhur pasi foli me Tolin. Më e keqja është se ne vetë nuk mund t’i thoshim çfarë kishte ndodhur për t’i ruajtur shëndetin. Atëherë po që do të kish ndodhur revolucion në familje, me pasoja vendimtare për gjithë vendin. Kjo është pendesa ime. Duhej me çdo kusht të kishim folur me kohë e për gjithçka me babanë. Por kurthi ishte tepër i studiuar, filluar ndaj tij, ndaj

452

nesh e praktikisht ndaj gjithë shqiptarëve. Sido që të jetë, personalisht për mua s’ka justifikim. Ndjehem përgjegjëse për heshtjen time për çka ka ndodhur, si ndaj E. Hoxhës ashtu edhe ndaj bashkatdhetarëve të mi. Sidoqoftë, më mirë vonë se kurrë. Në rini të duket sikur fati dhe rastësia janë e njëjta gjë. Me eksperiencë e pjekuri njeriu kupton që rrjedha e një jete gati kushtëzohet nga brendia e tij. Duket e çuditshme apo dhe absurde që rruga jonë nuk përputhet në pamje të parë me dëshirat që kemi. Por, në fund të fundit, sado vonë, vetë jeta do të jetë vepra jonë. Apo vetë jeta do të ketë përmbajtjen e brendisë sonë. Në këtë kuptim nuk e di sa e kam shlyer vetveten. Në vuajtje e gëzime e kam përjetuar kohën sipas historisë, apo vetë historinë sipas kohës, domethënë përtej jetës sime të vogël. Edhe pse kjo kohë ka qenë në masë të konsiderueshme e kufizuar prej jermit, prej tmerrit konfuz, e mjekimit keqdashës. Dua të them se nuk jam fshehur brenda vetes apo folesë sime familjare, por kam vepruar kundër gjithçkaje që e shikoja të padrejtë, të parregullt dhe të rrezikshme për vete dhe për të tjerët. Ndoshta nuk ishin çështje madhore, se politika e shtetit dhe partisë nuk bëhej në shtëpi, dhe s’kishe gjasa t’i afroheshe asaj, vetëm po të kisha pranuar pozicionet e larta politike që më ka propozuar E. Hoxha. Por mentaliteti, arroganca, meskiniteti dhe megalomania pushtetare shprehej ndaj të tjerëve nga familja e Nexhmijes që duhet të ishte më e devotshmja ndaj popullit. Dhe ky ishte problem fondamental kundër të cilit kam luftuar. Por kjo nuk është arritur vetiu. M’u deshën shumë sakrifica, deri në tejkalim të mundësive të mia.

453