E verteta te ben te Lire

– Zonja dhe zotërinj mirëmbrëma! Kësaj radhe, festa e 29 Nëntorit dita e çlirimit të Shqipërisë nuk ka ngjallur debat mbi atë nëse do të festohet më 28 apo më 29, por ka ngjallur debat mbi atë, si për herë të parë, pas 23 vjetësh në festën zyrtare të 29 Nëntorit apo ceremoninë zyrtare te Varrezat e Dëshmorëve, ku ishte Presidenti i Republikës, Kryeministri i Republikës dhe Kryetari i Kuvendit, në sfond, të ftuar zyrtarisht nga protokolli, admirues dhe drejtues të Partisë së Punës së Shqipërisë, ish-Partisë Komuniste, kanë patur një portret të Enver Hoxhës. Një fotografi e cila ka ngjallur mjaft debate. Debatet në fakt janë ngjallur pasi vetë kryeministri ka postuar në rrjetet sociale fotografinë tij duke pasur në sfond fotografinë e Enver Hoxhës. Për të folur mbi këtë temë dhe mbi debatet që ka ngjallur ky akt, kam të ftuar një personazh publik mjaft të njohur, botuese, analiste, por njëkohësisht personi që ka njohur jetën e Bllokut më mirë dhe ka folur, ndoshta më hapur se kushdo tjetër deri më sot, nusen e djalit të Enver Hoxhës, Znj. Liliana Hoxha.

180

– Znj. Liliana Hoxha mirëmbrëma!

– Mirëmbrëma!

– Kënaqësi t’ju kem për herë të parë në këtë studio! Kënaqësi gjithashtu edhe për faktin se ndoshta jeni njeriu që keni folur më hapur në këto 23 vite, nga njerëzit që kanë njohur më shumë Enver Hoxhën. Cili është gjykimi juaj mbi fotografinë e Enver Hoxhës pas 23 viteve te Varrezat e Dëshmorëve? E thënë më shkurt, kryeministri në sfond me fotografinë e Enver Hoxhës. Pasi sipas të gjithave burimeve të konfirmuara, ftesa ka qenë zyrtare dhe është protokolli i shtetit që është marrë me të gjithë të ftuarit pranë kryeministrit?

– Fotografia e cilitdo personazh, sado i diskutueshëm të jetë ai në historinë botërore, në vetvete nuk duhet të thotë gjë, se historia duhet t’i njohë dhe fotografia duhet të jetë atje ku është vendosur, në muze, në album, në libër etj. Fotografia, në këtë rast, them që doemos do të nxiste reaksion, patjetër, por është për të ardhur keq se është bërë me qëllim dhe kjo gjë më shqetëson mua, qëllimi. Personalisht, nuk është e nevojshme të flas në jam pro apo kundër portretit të Enver Hoxhës.

– Të jemi pak më të qartë. Sipas jush po nxitet me qëllim reaksioni apo është bërë me qëllim kjo fotografi që të ngjallte reaksion?

– Është nxjerrë me qëllim fotografia që të ngjallte reaksion.
– Po është një fotografi e postuar nga vetë kryeministri?

– Pikërisht këtu duhet ndalur më gjatë, duhet ngritur një problem tepër madhor. Po luhet shumë keq me popullin. Populli vetëm manipulohet. Disa vite të shkuara, kur më 16 shtator është

181

folur edhe për Enver Hoxhen, kam shkruar një artikull ku i kam kritikuar ato manifestime si me grotesket, më qesharaket. Është Rama si kryetar Bashkie që riflet dhe rivlerëson figurën e Enver Hoxhën. Rama ka qenë ai që në vitet ‘90 ka folur te “Zëri i Amerikës” kundër Enver Hoxhës. Unë e di këtë, se kam punuar atëherë dhe e shikoja lajmin drejtpërsëdrejti, me përmbajtjen më monstruoze që është thënë kundër Enver Hoxhës atëherë. Rama, ndonëse fliste kundër Enver Hoxhës, lidhej me Nexhmije Hoxhën përmes Teuta Hoxhës. Ka bërë lojën e tmerrshme, që unë e kam zbardhur kaq herë që kemi të bëjmë me Enver Hoxhën, por kemi të bëjmë dhe me Nexhmije Hoxhën, që s’janë e njëjta gjë. Ne vitet ’90, Rama ishte kundër Enver Hoxhës dhe pro Nexhmije Hoxhës.

– Po, kjo është publike. Kishte raporte me Znj. Nexhmije Hoxha?

– Kishte raporte me Nexhmije Hoxhën, Ramiz Alinë nëpëmjet Teuta Hoxhës. Ky njeri nuk duhet të ketë kurajo të dalë përpara popullit, apo të pretendojë që “t’i ngjajë paksa atij”, se kjo është ajo që po bën. Do të bëjë të fortin, do të përfaqësojë të majtën e bashkuar, ndonëse praktikisht, ai nuk bashkoi gjë me qeverinë re që ka bërë. Praktikisht ai kërkon elektoratin e gjerë, që është pothuajse gjithë populli i varfër dhe do votat e tij. Këtë po bën Rama. Ai po manipulon, ai po tallet si gjithmonë, ai po pasqyron fotografinë e Enverit, ndërkaq që tallet ndaj atij vetë, bashkë me Nexhmijen dhe të tjerët më pas. Enveri nuk ka nevojë të pasqyrohet në asnjë kohë të turbullt kur fotografia e tij do të ngjallë reaksion. Enveri mirë është atje ku është. Në ’82-shin, Enver Hoxha ka bërë hapjen e Shqipërisë, të cilën e

182

pengoi Nexhmija me Ramiz Alinë dhe për pasojë gjithë trashëgimia e pushtetit që vjen deri sot. Enveri mirë është atje ku është, nuk është nevoja të gënjehen njerëzit me Enver Hoxhën, se nuk është se portreti i Enver Hoxhës që do t’ju japi bukë atyre. Ata duhet të jenë shumë të kthjellët në këtë çështje për të kuptuar se vetëm manipulohet dhe njerëzit vetëm mashtrohen.

– Znj. Hoxha, po thoni që Edi Rama, nëpërmjet fotografisë së Enver Hoxhës, sipas jush, e publikur qëllimisht, mundohet të bëjë një vetëkrahasim me të për të marrë elektoratin e majtë, për t’u treguar si i fortë?

– Padyshim. Ekzaktësisht këtë dua të them. Është kjo ajo që mua më shqetëson. Nuk është e para gjë që bën ai.

– Ju mendoni se ka ardhur koha në Shqipëri, apo sot shqiptarët mendojnë se duke u njehësuar me figurën e Enver Hoxhës, kthehesh në njeri popullor?

– Jo, absolutisht. Ky është iluzioni i tij… Është krejtësisht iluzion, sepse, sado t’i venë njerëzit mbrapa prej portretit të Enver Hoxhës, ata do të zhgënjehen. Do të shikojnë se Rama nuk do të bëjë reformat që ka marrë përsipër.

– Megjithatë, koalicioni i z.Rama i parazgjedhjeve është koalicioni më i habitshëm në historinë politike shqiptare. Brenda këtij koalicioni ishin të përndjekurit politikë, të pushkatuar nga sistemi i Enver Hoxhës. Brenda po këtij koalicioni ishin edhe pasardhësit ideologjikë të Enver Hoxhës, përfaqësues të Partisë së Punës, të cilët ishin ftuar nga protokolli i shtetit dhe mbanin fotografinë e Enver Hoxhës te Varrezat e Dëshmorëve.

– Kjo tregon që profili i z. Rama është një profil i

183

papërcaktueshëm. Nuk besoj që të ketë njeri që ta përcaktojë plotësisht, sepse është në lëvizje. As ai vetë nuk e di se kush është. Është profili më anarkik që mund të njihet në historinë tonë, por unë e shtroj edhe më gjerë. Ai kundërshton vetveten në gjërat që thotë, në gjërat që bën, Z. Rama është ai që na paraqitet me makaronat në gojë.

Z.Rama është ai që të gjithë shqiptarët e mbajnë mend kur bërtiste: “O Doktoooor..” me ulërimë si shtazë. Të më falë publiku që flas kështu, por kështu është. Z.Rama, na paraqitet me një çorape të kuqe me një çorape të verdhë. Z. Rama na paraqitet autokrat që kur ishte Ministër Kulture. Ka arritur t’u diktojë gjithë artistëve që të kalojnë në grevë urie, dhe kur artisti kalon në grevë urie, domethënë që ti si lider ke kaluar gjithë dimensionet e autokracisë. Artisti është ndërgjegjia kombëtare, praktikisht është vetvetiu njeriu më i lirë që mundet të jetë.

– Znj. Hoxha, nga viti 2000 dhe më pas, që Z. Rama ka kandiduar disa herë, si për kryetar Bashkie, si për kryeministër, e keni votuar ndonjëherë z.Rama?

– Absolutisht jo, megjithëse unë jam e majtë.

– Si ka mundësi që jeni e majtë e njohur dhe nuk e keni votuar kryetarin e të majtës në Shqipëri asnjëherë?

– Këto janë gjëra që njeriu mund të mos i thotë, por dua të jem krejt transparente, njëkohësisht edhe objektive, aq sa mundem të jem. Gjykuar nga të tjerët edhe mund të gaboj. Kam manovruar me Ilir Metën, kam bërë kompromis me veten time,

184

përveçse ka pasur momente kur e kam vlerësuar atë kur u distancua nga të dy forcat, PD e PS për korrupsion.

– Ju keni manovruar me Ilir Metën, por z.Meta ka manovruar me shqiptarët për 23 vjet…

– Nuk e mohoj. Thashë ka pasur një moment që unë e kam vlerësuar. Ndërkaq unë jam e majtë dhe jam për integrimin, ndaj jam mjaftuar që LSI është për integrimin.

– Edhe sot midis Ilir Metës dhe Edi Ramës kë do të zgjidhnit?

– Ilir Metën.

– Edhe pse ka bërë koalicion me Sali Berishën?

– Unë nuk e justifikoj veprimin e Ilir Metës, unë mundohem të arsyetoj dhe në këtë që them ka diferencë midis Edi Ramës dhe Ilir Metës. Unë Edi Ramën nuk e kuptoj dot kurrë dhe nuk mund ta justifikoj dot kurrë në veprimet që bën, ndërsa Ilir Metën, në qoftë se nuk e kuptoj tamam, mundohem ta justifikoj dhe i gjej një justifikim. Për shembull gjeta rehat me veten time, që Ilir Meta i është futur integrimit të Shqipërisë në Evropë. Atëherë i duhet pushteti, prandaj vajti me Sali Berishën. Tradhëtoi të majtën? Por ka qëllim të fusë Shqipërinë në Evropë. Ky ishte ngushëllimi që unë i bëra vetes.

– Gjëja për të cilën ju e konsideroni tradhëti ndaj të majtës…

– Tani Ilir Meta tradhëtoi Sali Berishën dhe vajti me Edi Ramën…

185

– Nuk e tradhëtoi, u rikthye në familjen e tij politike, pas mbylljes së një marrëveshjeje 4-vjeçare me Z.Berisha.

– Ta quajmë në mënyrën më pezhorative siç e thashë, se nisem nga më e keqja për të dalë tek e mira. Atëherë them shyqyr që është Ilir Meta pranë Edi Ramës për ta përmbajtur atë, se ku do shkonte ky i shkretë popull shqiptar! Unë e lashë me aq për Edi Ramën, po ai është ai që shtroi gjithë PS-në përpara kryeministrisë në grevë urie, gra e burra, të shtrihen për një muaj e ca. Gjë e paparë ndonjëherë. Nuk ka greve urie kolektive pa çështje madhore kombëtare, ndaj ajo ishte me diktat.
Nëse distancohem nga Edi Rama, jam me PS-në apo LSI-në dhe sidomos jam me njerëzit e thjeshtë, të cilët duhet të mos gabojnë, teksa janë në udhëkryq, siç po flas unë për veten time.

– Znj. Hoxha për perceptimin e publikut është pak e vështirë të besohet se nusja e djalit të Enver Hoxhës, ajo që për 50 vjet është konsideruar aristrokraci në Shqipëri, me dëshirë apo pa dëshirë, me dhunë ose jo, zgjedh ndërmjet një aristrokrati Blloku siç pretendon e djathta për z. Rama dhe z. Meta nga Skrapari , zgjedh z. Meta. Çfarë ju bën që pas kaq vjetësh të zgjidhni një njeri të thjeshtë?

– Aristrokrati z.Rama është një njeri skandaloz. “Aristrokratja Liliana Hoxha”, ish-aristrokratja, nuk ka qenë njeri skandaloz. Ka qenë një njeri shumë parimor. Pavarësisht se jam gjykuar ashtu për hir të privilegjeve që kishim, për të cilat them se jam fajtore, simbolikisht kam bërë një libër të tërë ku unë kërkoj ndjesë edhe pa pasur faj konkret. Kërkoj ndjesë që nuk e njihja jetën, që të mohoja disa privilegje ose t’i kundërshtoja, gjë që e pasqyroj në librin e dytë që është gati për të dalë tani. Kurse

186

aristokrati Edi Rama nuk është as i tillë, ai është një njeri ardhur nga rruga, është njeri i rrugës, pavarësisht nga kollaret dhe dizajnet që vesh, është anarkik në mendje, nuk ka ide, pavarësisht nga elokuenca boshe.

– A ju duket sikur keni një farë mllefi ndaj z.Rama? A e njihni personalisht?

– Mund të duket që kam një farë mllefi, por nuk është kështu. Nuk është kështu, sepse kam arritur edhe unë përkohësisht ta pëlqej nga ana më karakteristike që ka ai, nga elokuenca. Mirëpo e dëgjova një herë, dy herë, tri herë. Më pas, e pashë që ai është pemë pa kokrra, thotë të njëjtën gjë, nëse spikat ndonjëherë ndonjë ide vjedhur diku, mbase ia ka përshpëritur Koço Kokëdhima. Ai do ta përsërisë kaq shumë në forma të tjera, me refrene etj. etj., kështu që praktikisht Edi Rama është i padëgjueshëm, e fals.

– Znj. Hoxha, e njihni personalisht z. Rama? E keni takuar ndonjëherë?

– Do të duket sikur kam inat me të, por nuk e kam, e zhvlerësoj. Por natyrisht përkufizoj portretin e tij si për çdo lider tjetër.
Në kohën që ai fliste kundër Enver Hoxhës dhe unë isha zëvendësdrejtore e ATSH-së, në kohën që ai ishte njeriu i Nexhmijes, i Ramizit dhe miku i ngushtë i nuses tjetër, si kontakt i tyre, po ato ditë kur bie busti, unë zbres me makinën e ATSHsë, të punës jo atë të shtëpisë, dhe ai me del përpara makinës. Një njeri shumë i gjatë që të bën stop, ndalon makinën dhe përkulet thellë duke më bërë një reverancë. Mund të jetë për të

187

qeshur, mund të jetë sa mirë ma bëri, ta marrë si të dojë kushdo. Unë prandaj po e them. Po cili është ky njeri? Nga njëra anë me Nexhmijen dhe Ramiz Alinë dhe mbesën e tij Teutën. Në të njëjtën kohë del në krye të turmës dhe thërret në kangjellat e shtëpisë: “Dilni nga shtëpia gjakpirës!” Ndërsa më del mua përpara me reverancë.
Që atëherë mendova se unë isha piketuar politikisht kundër tyre. Jam piketuar nga Nexhmije Hoxha dhe të gjithë të tjerët pas kësaj. Por unë po them se kam arritur edhe ta vlerësoj, i kam dërguar edhe një apo dy SMS. Por pastaj ju thashë se isha e gabuar.

– Znj. Hoxha, në fakt tingëllon si akuzë. U bë një vlerësim, një konkluzion për z.Rama se ka qenë njeriu i Nexhmje Hoxhës, Ramiz Alisë, Teuta Hoxhës.

– Po është akuzë.

– Sa është e vërtetë?

– Absolutisht e vërtetë.

– Në ç’kuptim ka qenë z. Rama njeriu i Nexhmije Hoxhës, Ramiz Alisë dhe Teuta Hoxhës? Është folur kaq shumë për njerëzit e Ramiz Alisë të shpërndarë në partitë politike shqiptare. Është akuzuar edhe z.Berisha për këtë edhe z.Nano. Servet Pëllumbi në një intervistë hapi shumë debat para pak kohësh kur u tha se ka ekzistuar Katovica dhe të gjithë janë krijuar nga Z. Alia.

– Të gjitha janë të sakta. Këto më duket se i kam thënë unë, ka 10 vjet në televizion, përveç librit. Libri është përmbledhje.

188

– Edhe z. Rama sipas jush është një i dërguar i Ramiz Alisë? I është bashkuar ndër të parët Partisë Demokratike.

– Absolutisht po, Edi Rama… ma kujtuat ju se ka plot për të thënë për të. Së pari, ai ka qenë për të kapur PD-në, por nuk e kapi dot, e kapi Berisha PD-në. Pastaj Rama iku, për ta sjellë Nano nga Parisi.

– Ka qenë i dërguar nga Ramiz Alia për të kapur PD-në?

– Po, po. Edi Rama ka qenë projekt që të kapë PD-në dhe Fatos Nano të kapë PS-në. E saktë totalisht.

– Këtë skemë jua prishi z.Berisha?

– Sali Berisha këtë skemë jua prishi për zotësi të tijën. Prandaj, ata e kanë luftuar vazhdimisht Sali Berishën, jo vetëm pse kapi të djathtën, se aty ka patur edhe të tjerë njerëz të Nexhmijes, si Besnik Mustafaj, etj. Ose të gjithë ata që kanë qenë të Sigurimit, që nuk po i përmend se i kam përmendur në libër, të mos përmendim shumë emra, të përqëndrohemi…

– Për mua nuk ka asnjë problem.

– Jo nuk dua të përmend, ato që i kam përmendur nuk kemi pse t’i miksojmë këtu. Të gjithë ata që kanë qenë të Sigurimit, që sot janë në PD, vetvetiu janë të Nexhmijes dhe të Ramiz Alisë. Kurse itenerari i z.Rama ka qenë shumë i çuditshëm dhe më në fund është kryeministër për shkak të rrotacionit, vetëm për shkak të rrotacionit.

– Megjithatë Znj. Hoxha, ka pasur nga e djathta shqiptare, kryesisht

189

nga PD-ja, akuza të forta herë pas here edhe për Ilir Metën kur ishte kryeministër dhe për z. Rama aktualisht kryeministër. Ju keni qenë shumë afër Enver Hoxhës, sigurisht nga jeta në Bllok keni njohur edhe Mehmet Shehun besoj nga afër. Sa herë është akuzuar z.Meta, është krahasuar në stil me Mehmet Shehun dhe z. Rama me Enver Hoxhën. A kanë ngjashmëri këto personazhe bashkë?

– Absolutisht jo, as njëri as tjetri.

– Në vitin 2000, z.Meta akuzohej edhe nga z.Berisha si një imitues i shëmtuar i Mehmet Shehut dhe në fakt nuk është se z.Meta reagonte, madje të linte të kuptoje sikur e joshte dhe i jepte një lloj kënaqësie ky lloj krahasimi.

– Kjo është gjë e njohur. Politikanët e duan dhe e kultivojnë imazhin, dhe përshtatja me një figurë të fortë edhe të kundërt, atyre iu duket se ju bën mirë, ju pëlqen. Kjo është njerëzore, ose është vënë re, është provuar. Por absolutisht jo nuk ngjan me Mehmet Shehun, por mund të them që është shumë i saktë dhe me këmbë në tokë.

– U shprehët pak më parë për z.Rama se nuk është stabël, i paqëndrueshëm, nuk është as i majtë as i djathtë…

– Jo, jo, ai është pa bosht.

– Në fakt kjo është akuza dhe konkluzioni në shumë libra që janë botuar tashmë për Enver Hoxhën duke iu referuar edhe atij të fundit të z. Fevziu mbi atë që konsiderohet si një biografi korrekte, për shkak se i është referuar detajeve mbi Enver Hoxhën, edhe Enver Hoxha konsiderohet si jo stabël, i paqëndrueshëm, as i majtë as i djathtë, as me

190

fe dhe as pa fe. Pra, në funksion të situatave të interesit personal?

– Tani po të bëjmë krahasime, unë nuk do merrja përsipër të flas për Enver Hoxhën, nuk kam marrë akoma përsipër të flas për të, ndonëse nuk e fsheh që unë e dua Enver Hoxhën. E dua për arsyet e mia si e njoha, kurse nuk dua komunizmin. Komunizëm pa Enver Hoxhën nuk ka. Ky është ndërlikimi në refleksionet e mia.

– Në Shqipëri jo.

– Por ama të shash Enver Hoxhën pa sharë komunizmin vetëm në Shqipëri ndodh. Kështu, nëse unë e vlerësoj Enver Hoxhën kam arsyet e mia ta vlerësoj dhe e vlerësoj në mënyrë të kufizuar, për sa e njoh dhe për si e njoh unë. Dhe absolutisht nuk marr përsipër të kundërshtoj Blendi Fevziun dhe cilindo tjetër, Kastriot Myftarajn etj. që shkruajnë për Enver Hoxhën ashtu siç ata i kanë burimet, apo mendimet e tyre. Nuk është kompetenca ime dhe unë nuk mund të futem në gjërat që nuk i di. Në gjërat që di, do të prononcohem siç jam prononcuar.

– Do ju pyes për gjërat që dini.

– Po dhe gjërat që di, natyrisht që janë të diskutueshme. Në ç’kuptim? Jo se nuk janë të vërteta, por nuk dëshiron t’i pranojë ai tjetri. Ne shqiptarët, e kemi treguar veten që nuk duam të pranojmë të vërtetën, se e vërteta na dhemb.

– Po ndiqja mbrëmë avokat Ngjelën te Fevziu dhe ajo që më bëri përshtypje

191

është që Enver Hoxhës edhe në shtëpi i thërrisnin shoku Enver. A është e vërtetë kjo?

– Unë nuk e dëgjova, por ma thanë. Dhe kam qeshur si shumë herë të tjera me të, ndonëse kam respekt për profesionin e tij, po ama kur del jashtë profesionit flet budallallëqe. E para, se nuk ka nga t’i dijë, ndaj duhet të jetë shumë i kujdesshëm se bëhet i pabesueshëm.

– Por është një familje e rritur në Bllok edhe ajo e z.Ngjela.

– Se je rritur në Bllok dhe mund të dish si thirret brenda në shtëpinë e E.Hoxhës? Absolutisht jo. Enver Hoxha në shtëpi dhe jashtë saj është thirrur “babi”, madje nga fëmijët. Ne, nuset apo dhëndrri, nuk kemi pasur kurajon, afërsinë, megjithëse ai na mbante afër, t’i thoshim “babi” drejtpërsëdrejti. I drejtoheshim “Ju” ose “e doni këtë”… “do vini me mua”…por ama drejtuar në shumës. Puna është se ne nuk guxonim t’i thonim Nexhmijes “mama”. Ky po, që është problem. Vetë Nexhmija, brenda dhe jashtë shtëpisë, i ka thënë Enveri…Vetëm në mbledhjet zyrtare, protokollare e ka quajtur “shoku Enver”.

– Si e thërrisnit Nexhmjien? –

Kështu: Urdhëroni, e doni këtë?…. Do vini me mua?….Valbona dhe Shpati po ju thërrasin…

– Pse ishtë ky kujdes i jashtëzakonshëm për të evituar për ta thërritur në emër qoftë mama qoftë baba?

– Nuk kishte kujdes për Nexhmijen. Ta detyronte, të mbante larg, e donte autoritetin, i pëlqente autoriteti.

192

– Po këtë gjë bënte dhe Enver Hoxha me ju?

– Jo, Enver Hoxha nuk e bënte këtë, por nuk e bëja dot unë t’i thoshja baba ose ti. Sepse unë e shikoja si Perëndi dhe Perëndisë nuk i thua dot Ti.

– Një tjetër akuzë që bënte mbrëmë avokati Ngjela për Enver Hoxhën, ishte kur e cilësonte si njeri i paditur, i palexuar dhe këtu bënte sërish një lloj krahasimi me Edi Ramën.

– Enver Hoxha për fat “të keq” të atyre që s’e duan ishtë evropian. Them për fat të keq edhe se ishte evropianë por e izoloi Shqipërinë prej paranojave për pavarësinë e saj. Ai, vetë mua, më ka mësuar të jem kjo që jam, në mënyra të ndryshme. Ai vetë më ka orientuar çfarë të lexoj etj. etj… .

– Znj. Hoxha kur thoni që ai vetë më ka mësuar të jem kjo që jam…Sa vjeçe keni vajtur në shtëpinë e Enver Hoxhës?

– 16 vjeçe.

– Jeni martuar 16 vjeçe?

– Nuk jam martuar 16 vjeçe, jam martuar 23 vjeçe. Që 16 vjeçe ai më ka ndjekur vit për vit. Për çdo Vit të Ri ne takoheshim. Ai më ndiqte me shumë kujdes dhe unë e ndieja. Me kërkesën e tij kam jetuar në shtëpinë e tij kur isha rreth 20 vjeçe, deri sa unë u martova.

– Përpara lidhjes tuaj me djalin e Enver Hoxhën, a keni pasur lidhje me partinë?

– Po. Prindërit e mi të dy kanë qenë partizanë, pastaj kanë

193

qenë automatikisht komunistë, shumë të ndershëm dhe shumë të devotshëm. Unë vetë u bëra anëtare partie menjëherë sa më propozuan. Shumë e ndershme, shumë e devotshme, por ashtu siç mendoja që duhet të ishte komunisti, ashtu siç na diktonte partia dhe Enver Hoxha dhe jo si Nexhmija apo çfarë gjeta unë “underground” Enver Hoxhës.

– Vetëm se duke dashur, ndoshta dhe me dëshirën e mirë, të pastroni Enver Hoxhën sado që të mundni, jepni perceptimin se ka qenë një udhëheqës i papushtetshëm, i drejtuar nga gruaja dhe që Shqipërinë e paska drejtuar Nexhmije Hoxha me Ramiz Alinë?

– E di që jap këtë përshtypje te njerëzit që s’kuptojnë.

– Pak e vështirë për t’u besuar, nga njëra anë flisni për një njeri të fortë dhe burrë të fortë dhe nga ana tjetër pretendoni se Shqipërinë e ka drejtuar Nexhmije Hoxha.

– Unë e di, i kam matur dhe peshuar përshtypjet e shqiptarëve. Ka shumë që kuptojnë që nuk është kështu siç thoni ju.

– Shqiptarët, p.sh. si një racë paragjykuese, menjëherë do thonin inatin ndaj vjehrrës…

– Shiko, përpara e vuaja shumë këtë raportin nuse-vjehrrë, por motivet e mia janë të tjera. Tani i kam kapërcyer edhe ato, le të thonë “nuse-vjehrrë”. Te libri tjetër do thonë “dy kunatat”. Nuk është më problemi im ky. Unë e hedh në treg, shqiptarët të gjykojnë si të duan. Problem është se duhet të ngremë nivelin e arsyetimit, nivelin e kulturës, për të kuptuar se në marrëdhëniet njerëzore ka shumë

194

nivele komunikimi dhe ka shumë nivele moskuptimi apo mosdashje, pavarësisht nga raporti familjar apo shoqëror.

– Jeni shumë e drejtpërdrejtë dhe pa komplekse. A duket sikur ka ndonjë garë, përsa i përket kunatave…?

– Garë ka, jam shprehur fatmirësisht që ka qenë e njëanshme. Nuk do të isha objektive po të them që nuk ka, por puna është se nga cila anë bëhet gara. E dini, meqenëse më dolët këtu, gjëja më interesante që më ka bërë përshtypje në vitet ‘90 është fenomeni. Sa kam vajtur në shtëpi të Enver Hoxhës, atëherë nuk e kuptoja, se nuk e njihja këtë situatë, në familjen time ishim shumë të sinqertë, nuk e njihnim garën. Ndërsa unë e desha familjen e E. Hoxhës, ndonëse ata nuk ishin si unë. Gradualisht, pata dhe unë ndryshimet e mia, metamorfozën time edhe si komuniste. Por ama, metamorfozën e pata duke qenë në shtëpinë e Enver Hoxhës. Pse? Se aty kuptova se tjetër ishin ata para Enver Hoxhës dhe tjetër ishin mbrapa tij.

Para Enver Hoxhës sjellja ishte e përkryer, ashtu siç duhet të ishte familja dhe komunisti, kurse mbrapa Enver Hoxhës mund të gjeje sjelljet më meskine që unë nuk mund t’i kisha përfytyruar dot më përpara. Ndonëse nuk kishte rivalitet nga të dyja anët. Unë gjithnjë tërhiqesha me tim shoq dhe ngelesha e habitur se çfarëdo sqarimi të deshe të bëje ndaj sulmit të tyre, do të të hidheshin në grykë me formë tjetër. Gjithnjë do të gjenin një të ashtuquajtur arsye, sado e ulët të ishte, për të të vënë me shpatulla pas murit, edhe n.q.s ti kishe qëllimin e mirë për të thënë që nuk është kështu, ose pse ndodh kjo. Në ‘90-n kam vënë re se të dy partitë, (praktikisht ne jemi në bitotalitarizëm), bënin të njëjtën

195

gjë por ama e bënin të dyja. Të dyja sulmonin njëra-tjetrën, të dyja gënjenin të dyja përdornin elementë fals kundra njëra-tjetrës. Atëherë i kam thënë tim shoqi: “More, si bëjnë këto të dy palët, tamam si bënte Teuta me Nexhmijen me ne”. Kjo gjë më bëri të mendoj që kjo paska qenë metodë, konseguente, e kultivuar, poshtë Enver Hoxhës. Kjo është e vështirë për t’u kuptuar…ehh. Miqtë e mi shqiptarë mundohuni të kuptoni! Kështu ishte dhe kjo absolutisht nuk e zvogëlon figurën e Enver Hoxhës.

– Çfarë ishte një çerdhe intrigash që kanë drejtuar Shqipërinë në këtë formë?

– Ishte një çerdhe intrigash, është UDB-ja, dhe rrjeti përkatës i Sigurimit.

– A po i vuan Shqipëria pasojat e ish-Bllokut?

– Po, krejtësisht janë të kapur. Në librin që do sjell, unë flas për konceptin “tanët”. Pas vdekjes së E.Hoxhës, imagjinoni: Nexhmija, shpeshherë, thoshte për disa nga njerëzit që vinin për të ngushëlluar: Këta janë “tanët”. Unë thoshja me vete: Kush janë këta “tanët”, shqiptarë midis shqiptarëve? Vinin të tjerë dhe ajo përsëriste të njëjtën gjë për disa prej tyre. Që atëherë e në zhvillim kam kuptuar që “tanët” janë kasta me fuqi okulte e Nexhmije Hoxhës.

– A ka pasur shumë nga këta që drejtojnë forcat politike sot te “tanët”?

– Këta “tanët” thashë janë forca okulte e saj dhe sot janë në pushtet nëpërmjet Edi Ramës, jo të gjithë, unë socialistët e thjeshtë i nderoj.

196

– Megjithatë si ka mundësi zonja Hoxha, që ju ndoshta jeni e vetmja nga familja e E.Hoxhës që e keni mbrojtur me fort politikisht dhe individualisht

– Jo, nuk e mbroj.

– Jo nga familja, publikisht më shumë se kushdo jeni munduar ta shfajësoni dhe ta individualizoni rolin e Enver Hoxhës, ju deri më sot jeni ndoshta i vetmi person që keni marrë guximin publik, deri diku të mbroni Enver Hoxhën, në të kundërt, vjehrra juaj, duket sipas jush ka një betejë të hapur me ju, për një llogari të pambyllur me ju, që jeni e vetmja që i mbroni burrin publikisht.

– Po, ajo ka një llogari të hapur dhe i ka “dokumentat” në sirtarin e saj, siç ka thënë, pa kuptuar që ka pranuar kështu që Sigurimi i Shtetit më ka ndjekur me urdhër të saj.

Sipas jush, Nexhmije Hoxha ndërmjet Enver Hoxhës dhe Ramiz Alisë ka zgjedhur Ramiz Alinë.

– Jo, Nexhmije Hoxha ka vrarë Enver Hoxhën.

– Është akuzë e rëndë.

– Shumë e rëndë po është.

– Enver Hoxha, nga të gjitha raportet ka vdekur zonja Hoxha.

– Jo, Enver Hoxha është vrarë.

– Nga kush?

– Nga “tanët”.

– Megjithatë, nga cili vit, sipas jush, Nexhmije Hoxha me Ramiz

197

Alinë kanë filluar ta drejtojnë këtë vend?

– Nuk e kanë drejtuar, kanë sabotuar E.Hoxhën, me sa kam ndjerë unë në shpinën time nga ’67-a.

– Zonja Hoxha, u shprehët pak më parë se Enver Hoxha është vrarë nga Nexhmije Hoxha. Në fakt, është një akuzë që e keni bërë dhe herë tjetër, është një akuzë që pothuajse qarkullon nga familjarët e çdo funksionari të lartë të Bllokut pas vdekjes. E njëjta gjë ka qarkulluar për Mehmet Shehun dhe Hysni Kapon. Vertetë mund të ketë qenë Blloku rrjet apo fole e intrigave? Kanë qënë ish-bllokmenët kaq të aftë për të ndërtuar këtë lloj sistemi, që në fakt dhe në filmat më të frikshëm të Hollivudit nuk e gjen?

– Po, duke filluar që pas çlirimit, kuptohet varësia nga Jugosllavia, kuptohet shkëputja pastaj që bëri Enver Hoxha. Ne, mbetemi sidoqoftë undergraund, domeni i UDB-së, dhe masat ishin marrë të tilla që sidomos ndërmjet grave, (dhe janë gratë më të ashpra gjatë gjithë historisë) dhe këtu në Shqipëri, të kapen tre kokat kryesore, Enver Hoxha nëpërmjet Nexhmijes, Vito Kapo me Hysniun dhe Fiqiretja me Mehmetin. Kur them është vrarë Enveri nga Nexhmija, kjo ka ndodhur nëpëmjet skemës shumë të rafinuar, skemë që e njihte Nexhmija, e njihte Ramiz Alia, Sulo Gradeci, edhe mjeku personal të cilin unë e quaj “Judë”. Ky ka qenë program i UDB-së, këta të gjithë mbetën vegla të UDB-së për të vrarë Enver Hoxhën, prandaj nuk është akuzë kaq e jashtëzakonshme, përderisa Nexhmija gjithnjë ka qenë e UDB-së dhe gjithmonë ka sabotuar Enver Hoxhën. Në ’72-n e izolojnë për hir të shëndetit duke i thënë: “Ti je duke vdekur nga çasti në çast, se zemra jote është bombë me sahat”. Këto që thoshte mjeku Judë i kam dëgjuar dhe unë me Sokolin, këto na

198

i ka thënë dhe ne. Midis të tjerash, për Sokolin dhe për mua, duhet të ishte dhe “mik” personal, duhet ta luante dhe këtë rol, që të mund të na kishte nën kontroll, përveçse të luante me shëndetin tim, i cili mbeti në duart e tij, pra kështu është lozur dhe ndaj meje. Prandaj, unë i kam të gjitha të drejtat dhe provat për çka them. Por këtu jemi për Enver Hoxhën, s’jemi për mua.

– Ju po flisni për një akuzë që po i bëni Nexhmije Hoxhës për Enver Hoxhën. I bëni të njëjtën akuzë dhe Vito Kapos për Hysni Kapon”

– Jo, Vito Kapos absolutisht jo.

– Të kapur nga UDB-ja them, janë kapur tri gra.

– Të kapur po, i kapur ishte dhe Hysni Kapo, por Vito Kapo në ’78-n insinuonte për Ramiz Alinë dhe unë kam qenë dëshmitare kur Nexhmije Hoxha e ka ndaluar këtë gjë, që për Ramiz Alinë të mos flitet. Jam dëshmitare konkrete, por nuk duhen këtu hollësira. Vito Kapo tani flet që Hysniut i kanë hequr gjithë organet…..E tmerrshme, nuk ka më të tmerrshme, por befas këtë gjë ia faturon Mehmet Shehut. Tani, të lutem shumë, përse sot ia lë Mehmetit, atëherë nuk e përmente fare, por fokusohej te Ramiz Alia?! Sot ka vdekur Ramiz Alia, por ama po ta përmendte prapë Ramiz Alinë do të kish përmendur automatikisht Nexhmijen, se ata ishin bashkë. Prandaj,Vito Kapo, është akoma e detyruar të bëjë një shmangie nga e vërteta.

-Për çfarë arsyesh mund ta ketë frikë Vito Kapo Nexhmije Hoxhën në këtë moshë kur janë dhe jashtë angazhimeve politike?

– Janë lidhjet që rrezikojnë njëra-tjetrën. Po fole këtë për

199

mua, do them këtë për ty, i bëjnë presion njëra-tjetrës.

– Gjithashtu, po aludoni dhe për gruan e Mehmet Shehut të kapur nga agjenturat.

– Gruaja e Mehmet Shehut pati fatkeqësi, ajo e kapur ishte, asnjë gjë nuk mohon që ato kanë qenë spiune, historitë e tyre, drama ku kanë ecur është çështje e luftës për pushtet.

– Mehmet Shehu, sipas jush i vrarë apo i vetëvrarë?

– Është e vështirë ta thuash, por unë mendoj që është vrarë, ndonëse theksoj që për logjikën time edhe i vetëvrarë të ketë qenë nën presion, prapë është vrasje.

– Me skenar të Enver Hoxhës apo Ramiz Alisë?

– Enver Hoxha nuk kishte pse ta vriste, ai i kishte krahë dhe atë dhe Hysni Kapon. Ai ishte në dijeni deri ku duhet të shkonin ata në ndonjë aktivitet agjenturor. Sepse Enver Hoxha e dinte dhe e lejonte vetë që M. Shehu të ishte i KGB-së, pranë Traktatit të Varshavës.

– Zonja Hoxha për aq kohë sa mbani mend dhe Enver Hoxha vizitohej në shtëpi nga bashkëpunëtorët e tij më të ngushtë, nga Hysni Kapo, Mehmet Shehu, Ramiz Alia, cila ka qenë sjellja e Enver Hoxhës me bashkëpunëtorët, i ka trajtuar si bashkëpunëtorë apo thjesht si vartës? Ka deleguar ndonjëherë Enver Hoxha pushtet?

– Jo nuk ka deleguar, ka besuar, ka besuar të shoqen.

– Pra, i ka deleguar pushtet nëpërmjet besimit vetëm Nexhmije Hoxhës?

200

– Nëpërmjet besimit, po deleguar në mënyrë të mirëfilltë jo, vetëm Nexhmije Hoxhës, kurse Ramiz Alinë nuk e përfillte, nuk e vlerësonte. Ramiz Alia erdhi në atë post, sepse iku Hysni Kapo dhe Mehmet Shehu.

– Ka qenë kundër Enver Hoxha? Nuk gëzonte respekt për Ramiz Alinë?

– Jo se nuk gëzonte respekt, tani unë nuk jam në mendje të E.Hoxhës, por me profilin e Ramiz Alisë sidomos kur u lidh i biri me mbesën, Ramiz Alia ishte një njeri pa ndonjë influencë, ai fuqinë e mori pasi ikën dy kryesorët dhe e ka marrë prej Nexhmijes. Nexhmija ka deleguar pushtet. Pushtetin që i besonte Enveri asaj, Nexhmija ia delegonte Ramizit dhe kanë vepruar të dy mbrapa shpinës së Enverit.

– Nëqoftëse mbani mend, për aq sa mbani mend, cila ka qenë sjellja e Ramiz Alisë kur vinte te E. Hoxha dhe sjellja e Hysni Kapos me Mehmet Shehun? Apo që të gjithë zyrtarët kanë patur të njëjtën sjellje ndaj E. Hoxhës?

– Të gjithë silleshin me nderim, ndoshta dhe me frikë, kush e shikonte me atë sy atëherë. Unë për vete e shikoja me nderim, dhe i gjykoja që ndoshta dhe këta e nderojnë. Por më me integritet ka qenë sjellja e Mehmet Shehut. Brenda nderimit, përfshi nderimin, ka qenë më intelektual edhe Manush Myftiu.

– Në fillim të emisionit u shprehët se në vitin ‘82 Enver Hoxha kuptoi dhe donte ta hapte Shqipërinë me gjithë Europën, por ishte i pamundur.

– E bëri me Shtrausin, ia besoi Ramiz Alisë dhe vdiq me merak

201

për vonesat. E hapi Shqipërinë, hoqi dorë nga ideologjia, lejoi aplikimin e besimit fetar, pranoi çdo kusht që i vuri pala gjermane qoftë dhe për reparacionet e luftës. Çfarë të doni e si të doni vetëm na ndihmoni. Këto janë me fakte.

– Në ç’kuptim hoqi dorë nga feja?

– E kërkuan gjermanët këtë dhe ai ishte dakord. Kjo është rrahur shumë si temë. Dëshmitarët përkatës kanë pranuar hapjen e E.Hoxhës në ’82-n, por vetë Ramiz Alia që e sabotoi ka thënë që ishte shumë vonë për ta hapur Shqipërinë (domethënë vonë që nga ’82-n në ’90-n).

– Pas vdekjes së Enver Hoxhës, Ramiz Alia e vizitonte shtëpinë tuaj apo jo? Pasi është bërë Sekretari i Parë? Apo vetëm më 11 prill dhe 16 tetor?

– 11 prill dhe 16 tetor dhe në zyrë pastaj. Ata kanë punuar në zyrë.

– Sipas jush, nga 11 prilli i 1985-s deri në 90-n, Nexhmije Hoxha me Ramiz Alinë kanë pasur bashkëpunim të ngushtë. Gjithsesi për aq sa mbani mend kur është koha më e fortë e E.Hoxhës që nuk delegonte asnjë besim te asnjë? Në çfarë vitesh?

– Ai që nga 72- i ishte izoluar, por i ndiqte personalisht të gjitha çështjet. Fliste vetë, merrte përgjigje vetë, mundësia për ta gënjyer ishte e vogël, nuk lëvizte dot më, nuk shkonte dot më në Tropojë, nuk shkonte dot më në Gjirokastër, por i ndiqte vetë. Ai, pas ‘82-t e në mos përpara, nuk ka mundur më t’i ndiqte personalisht, se sëmundja vinte me insistim në dishezë, mjekimet

202

që i jepnin për ta shëruar gjoja, e kanë lënë me grafik sistematikisht në rënie. Që nga ‘72-i deri në vitet ’80-t e mbanin gjoja për t’i ruajtur zemrën me tension dhe puls minimal. Si mund të jetojë një burrë me fizikun e tij me puls të ulët 55, që praktikisht s’të lë fuqi të lëvizësh?!

– Ka pasur shumë aludime që E.Hoxha disa herë në mënyrë sekrete është kuruar në Francë. Cili ka qenë udhëtimi i fundit i E. Hoxhës jashtë Shqipërisë?

– Udhëtimet e fundit kanë qenë në Bashkimin Sovjetik, para Traktatit të Varshavës. Në Francë nuk ka qenë, as ai dhe as Nexhmija.

– Nexhmije Hoxha nuk ka udhëtuar jashtë Shqipërisë? Nuk ka udhëtuar në Paris?

– Ka vajtur në Paris, pas ‘86-s, pas vdekjes së E.Hoxhës.

– Po fëmijët a udhëtonin?

– Kemi udhëtuar, kemi abuzuar, i kemi shfrytëzuar gjithë privilegjet, i kemi shpikur, i kemi bërë, nëpërmjet mjekut Judë, i cili na nxiste, na i kopsiste sëmundjet, të gjitha.

– Megjithatë, folët për E. Hoxhën, sigurisht për gabimet, emërin e tij lidhur vetëm me komunizmin shqiptar. Folët për UDB-në. Gjithsesi janë me qindra e mijëra të internuar dhe të pushkatuar në këtë vend, dhe sigurisht nuk besoj dhe s’mund ta besoj pa dijeninë e Enver Hoxhës.

– Teorikisht nuk ka mundësi që ata të jenë internuar dhe burgosur pa dijeninë e tij, thashë teorikisht.

203

– S’po flasim për luftën për pushtet brenda llojit, se çfarë ka ndodhur në Bllok, sepse shqiptarëve është gjëja që u intereson më pak.

– Ajo që unë di është brenda në Bllok, ajo që nuk kam ditur dhe kam vuajtur shumë në ‘90-n, është për këta të persekutuarit poshtë që janë persekutuar kot, janë përndjekur kot, me mijëra viktima, me varre masive etj. etj..

– Në vitet ‘90 a ka pasur realisht për ju një Shqipëri të panjohur më parë?

– Absolutisht po. Ishte Shqipëria ime, të cilën unë nuk e njihja.

– Nuk e njihnit, domethënë nuk e njihnit vetëm ju, sepse mbaheshit brenda Bllokut, apo nuk e njihnin as drejtuesit kryesorë, sepse këtë Shqipëri ata e bënë. A e njihte E.Hoxha këtë Shqipëri?

– E kam fjalën për E.Hoxhën, se për të tjerët mund të flas, por do jetë interpretim: përshembull, nuk mund të mos e njihte Mehmet Shehu që ishte gjakatar e të tjerët me radhë. Nuk e justifikoj E. Hoxhën, përderisa unë nuk e di, se sa e dinte ai atë gjendje. Unë për vete jam befasuar nga lajmet në televizor pas ‘90-s, jam tmerruar dhe kam vuajtur që kam qenë kaq miope. Nuk di çdo kisha bërë, po t’i dija. Është faji im që nuk i dija, por të kujtojmë dhe rrethanat personale, që më mjekonin për të më larguar nga eficenca ime normale.

– Edhe një pyetje të fundit. A ka ndikim Nexhmije Hoxha në qeverisjen aktuale?

– Ka detyrimisht ndikim edhe 200 vjet të mbetet, dhe do

204

ketë ndikim edhe pas vdekjes, se ka lënë “tanët” që i dinë fijet e fuqisë okulte dhe gjithmonë do t’i bëjnë presion njëri-tjetrit.

– Zonja Hoxha, faleminderit!

– Ju faleminderit juve!

Televizioni UTV

Gazetari Çim Peka

4 dhjetor 2013

(Me shkurtime)

P.S. Pas kësaj interviste në emisionin “Fakt” të radhës të Çim Pekës, një panel i studjuar analistësh, me në krye Artur Zhejin (që personalisht më ka thënë: “- Je e pakundërshtueshme!”), të mbledhur për ekspozimin e fotografisë së E. Hoxhës më 29 Nëntor, nuk u morën me temën, por kundërshtonin apriori e pa argument deklaratën time që kryeministri i sotëm Rama është caktuar nga Ramiz Alia e Nexhmije Hoxha kandidat për të kapur kreun e PD-së në vitet ‘90. Një “mise en scene” ku me gjthë tentativat mbështetën përgjithësisht padashur tezën time trajtuar tek libri “Pushtimi i brendshëm” apo te “Tanët”. Ishte vetëm Artan Hoxha, ish-kandidat për president, që nuk u pranua në minutën e fundit si ish-bashkëpunëtor i Sigurimit të Shtetit, që nuk pranonte pa asnjë argument si politolog që është, që tranzicioni filluar nga vitet ’90-t të këtë qenë produkt i PD-së e PS-së. Politika e media punon që shqiptarët të harrojnë se në ’90 ishte

205

vetë Rama me Ardian Klosin autorë të një libreti për “pardesytë e bardha” ku flitej se si ia morën pushtetin nga duart Berisha dhe Gramoz Pashko. Kuptohet që fjala është për PDnë. Është kjo arsye që e bëri Ramën të ikë nga Shqipëria. Paralelisht në kohë, te Sokol Balla ndodh e njëjta gjë për të mos pranuar që ngjarjet në vitet ‘90 e deri sot janë produkti i ishPPSH-së. Praktikisht këta duhet të kënë kurajon të kundërshtojnë dhe Katovicën e Gorbaçovit, çka ishte orientim për të gjithë Lindjen gjatë rënies së komunizmit. Për Shqipërinë, kam theksuar, që situata ka qenë gjithmonë më e egër, si në komunizëm, si dhe sot prej agjenturës. Për të tillë analistë përpos maskilizmit, xhelozisë dhe revanshit ndaj meje, logjikisht mbetet edhe alternativa që ata vetë të jenë të kapur së pari nga kryeministri e më tej kuptohet.

 

206