E verteta te ben te Lire

Admin

1 2 3 8

634

634

635

635

?

636

637

637

638

638

639

639

640

640

641

641

642

642

643

643

644

644

645

645

646

646

647

647

648

648

649

649

650

650

651

651

652

652

Nuk mund ta anashkaloja për një moment tjetër përjetësimin e homazhit tim për Vaçe Zelën, për vogëlushen që ka lindur duke kënduar me gjenialitet, duke bërë natyrshëm bashkimin kombëtar nëpërmjet këngës. Në këto ditë zie për të, nuk duhet qarë, por duhen kënduar këngët e saj. Lotët rrjedhin vetë nga mallëngjimi për të dhe për atdheun të cilit i këndoi. Gjembi i shqiptarëve, Fatos Lubonja, hedh poshtë dhe Vaçe Zelën, se i ka kënduar atdheut të Enver Hoxhës. Më vjen ndot t’i kujtoj këtij “eruditi” që atdheu mbetet atdhe në çdo regjim. Them më vjen ndot, se i tillë ka qenë që student, megjithëse nuk kam folur gjerësisht për të. Ndërsa përsëris që ka hyrë në burg vetëm kundër E. Hoxhës, pra për pushtetin e R. Alisë, N. Hoxhës e të tij, pra të agjenturës. Si mendon gjembi: është heroizëm të futesh në burg pa mbrojtur atdheun, por për pushtet vetjak, apo t’i këndosh me shpirt atdheut tënd aq sa të lumturosh e të ngresh në këmbë

685

shqiptarët për ta dashur më shumë atë edhe pse janë të varfër?! Pse nuk iu thotë gjembi shqiptarëve se po të ishte e lirë Vaçja si sot në rininë e saj, do të kish dominuar mbi gjithë këngëtarët e famshëm në botë dhe në të gjitha llojet e muzikës, gjë që vjen prej talentit autentik. E tillë ishte Vaçja. Ndaj, në kujtim të saj do kënduar edhe më shumë pa fund dhe jo zyrtarisht, por nga shpirti i popullit. Nuk i takon madhështisë së Vaçes “të qahet” institucionalisht nga kryeministri i radhës, jo më nga më ekzemplari maniakal i fasadës. Kur këndoj në shtëpi gjithmonë më kanë rrjedhur lotët. Jo për regjimin e humbur, por për zërin e papërsëritshëm të saj, që të prek edhe nervin më rudimental e dembel. Më ka ndodhur të qaj për këtë arsye para kameras në një studio televizive. Më kërkuan të zgjedh një këngë sipas performancës së emisionit. Zgjodha Vaçen dhe ndonëse nuk e këndonte ajo, në kujtim të saj, si përfaqësim i Shqipërisë, më rrëshqitën lotë tek dëgjoja: Po ku ka si ti o Shqipëria ime, o fisnikja përmbi gur, Rrjedh në këngë e ligjërime, ballëlarta me flamur ! *** Edhe në komunizëm, si në çdo fenomen shoqëror, zhvillimi (revolucion në këtë rast) varej nga raporti shkak-pasojë. Është e pamundur të ndiqet zinxhiri shkakësor i të kaluarës në tërësi prej ndërlikimit të tyre, pjesa më e madhe e të cilave s’ka lidhje me çështjen specifike që trajtojmë për: “Tanët” – apo agjentura në simbiozë me sistemin komunist kundër E. Hoxhës.

686

Këtu na vjen në ndihmë Karl Popper, filozof i shquar i shekullit XX, përkthyer mrekullisht nga Aleko Minga, gjë që të jep kënaqësinë e njohjes njëherësh të dy autorëve, siç ndodh me përkthimet e Nolit. Karl Popperi thotë: “E vetmja rrugëdalje prej kësaj vështirësie është, besoj, futja me ndërgjegje e një pikëpamjeje përzgjedhëse të paravendosur në histori; pra, të shkruajmë atë pjesë të historisë që na intereson. Kjo nuk do të thotë se mund të shtrembërojmë faktet ose se mund t’i shpërfillim faktet që s’pajtohen me to… Nuk mund të ketë histori pa një pikëpamjeje; ashtu si shkencat natyrore, historia duhet të jetë përzgjedhëse, përndryshe do të pengohej prej një vërshimi materialesh të varfra dhe pa kurrfarë lidhjeje”. Me fjalë më të thjeshta do të thosha që historia duhet analizuar me tematika të veçanta. Mënyra si është gjykuar komunizmi deri sot, nuk zbërthen të vërtetat sipas logjikës së situatave përkatëse e rolin e individit të përfshirë në to, por rezulton antipropagandë bajate, njëlloj në synim (pra shpëlarje truri) me propagandën komuniste. Sepse duke u bazuar vetëm në faktet themelore, që ndonëse flasin vetë, nuk mund të përbëjnë apo të sipërmarrin lëndën analitike të të shkruarit të historisë, ndonëse janë shembuj qoftë edhe ekstremisht kriminalë, për të dënuar të kaluarën, pa dashur të dihen ligjësitë, konteksti e logjika e situatave të kohës përkatëse, që kanë shërbyer fatkeqsisht si pretekst për t’u tejkaluar nga autoritetet antishqiptare. Pra, Karl Popper, na thotë se të vërtetat e rëndësishme historike shkruhen sipas pikëpamjeve të parashtruara. Po kush mund ta dëshmojë absolutizmin më të mundshëm objektiv të pikëpamjeve pa i jetuar vetë këto të vërteta? Në mos qofshin të jetuara, nuk

687

janë të vlefshme tentativat për analiza historike pa dokumentacionin e domosdoshëm që të zbërthejë objektivizmin e pikëpamjes së parashtruar. Nga ana tjetër, individi që shkruan nisur nga vetja, por sidomos për të tjerët, nuk mjafton të ndalet me historinë e tij, se do të ishte thjesht një predikues edhe pse i një kauze shumë të vështirë nga komplikimi logjik i situatave e gjendja e tij emotive për t’i rijetuar. Ndaj, atij përveçse së gjykuari së pari vetveten, i duhet të reflektojë për pozicionin në raport me situatën jetike, përveçse historike që përcakton e vërteta në fjalë, dhe nëse kjo ka qenë pashmangshmërisht e pamundur në kohën përkatëse. Të reflektojë, sidomos në raport me personat përgjegjës, sipas pikëpamjes udhërrëfyese, edhe në sakrifikim të vetvetes, edhe po t’i ketë gjini, si në rastin tim e të Sokolit. Pikëpamja përzgjedhëse në funksion të analizës e zbardhjes së të fshehtave të historisë nuk është doktrinë apo disiplinë ideologjike, sado që do shumë mund për të qenë sa më shkencore në shpjegimet e ndërlikimeve të zhvillimit si shkak-pasojë. Pra, ajo, së pari, nuk të pengon të jesh tolerant në gjykimin edhe të personave përgjegjës në planin moral (nuk do të isha e zonja të dënoja në forma të tjera kërkënd). Por, sidomos nuk të pengon të falësh! Ai që fal, përveçse kryen një mirësi të madhërishme ndaj tjetrit, po kështu kryen mirësi ndaj shpirtit të tij për të gjetur paqen. Të falur janë prej nesh qindra njerëz servilë, deri edhe shoqe e miq të afërt që na kthyen kurrizin në vitet ‘90! Të falur janë shumë nga “Tanët”, që tashmë mbeten neutralë! Unë besoj se njeriu duhet të falë pa kushte. Pra, të falë çdo gabim, madje edhe faj, të kryer jo vetëm nga padija, por edhe për interesat

688

e tyre humane, pra për qëllime krejt të vogla përfitimi pa kryer vepër penale. Sepse njeriu gabon edhe padashur, siç duhet të kem gabuar unë, ndonëse askush s’ma ka vënë në dukje edhe kur i pyesja se ku gaboj, pse s’më doni etj. Por, ka një kusht themelor që s’mund ta shpërfillësh e para të cilit nuk mund të falësh. Teorikisht nuk mund të falësh krimin si qëllim e si vazhdimësi. Sipas pikëpamjes që po ecim, nuk mund të fal njerëzit që prodhojnë rrezik permanent ndaj meje, familjes sime dhe shoqërisë. Tashmë s’ka vend për iluzione. (Siç jam iluduar një çast prej N.Hoxhës, që përbën një nga emocionet më të bukura, ndoshta pse ishte në prani të E.Hoxhës. Por është një çast i kundërt për të pasur frikë prej vetë zgërdhirjes së saj, tek intuitivisht e ndjeva veten të kapur përgjithmonë si pre në kafaz. Të vetmet çaste konkrete këto kur ajo më “përkushtohet”, fiksuar në celuloid që i pasqyroj në këtë libër). Duke lënë mënjanë pararrjedhën e pasrjedhën e çasteve të tilla, do të përqëndrohem në rend kronologjik në ngjarjet tragjike që faktikisht kanë ndodhur dhe vetëm një “i verbër” (militant) do t’i konsideronte në mënyrë specifike si tragjedi “personale”. Përzgjedhja e pikëpamjes në trajtim të situatës më ka ndihmuar që të shoh gjithçka që kam parashtruar si të qëllimshme. Le të vendosë historia nëse janë ngjarje të rastit apo të paracaktuara. Mjafton të ndalem vetëm në familjen e Sokolit, e cila ndonëse ishte pranë diktatorit, botëkuptimin e kishte prej qytetari të thjeshtë. Filloj në rend kronologjik me dyshimin: për qëllimin fatal të Judës për të rrezikuar jetën e Sokolit, vetëm prej apandesitit në ‘76-n. Godisnin kështu E.Hoxhën, e më hiqnin qafe mua bashkë me Valbonën 9-muajshe, që ishte drita e syrit për të e për pasojë

689

halë në sy për Nexhmijen. Vazhdojmë me mjekimin tim krejtësisht jo profesional me antidepresivë me doza shumë të larta, non stop për vite e vite me rradhë, për të manipuluar nga Juda si endokrinolog “i shquar”, sëmundjen time qëllimisht të pa deklaruar: “lodhjen adrenale”. Sëmundje kjo endokrine shumë e rallë, që më gëryente së brendshmi. E.Hoxha këtu bën tolerancën më sublime, duke pranuar të përjashtuarin Judë pas ngjarjes së Sokolit, duke i besuar Nexhmijes që po “preokupohej kaq shumë” për mua. Por, ky ishte gabimi më i pafalshëm për veten e tij dhe Shqipërinë. Fillimisht qëllimi ishte për të sabotuar shëndetin tim në rreth të mbyllur, me Judën dhe terapistin kukull francez që më mjekonte sipas porosisë së Nexhmijes, duke evituar krejtësisht Miliezin, që ishte porosi e E. Hoxhës. Nexhmija nuk më lejoi të shkoj as në një mjek shqiptar me alibinë ultësisht vulgare: “Pse do të na dijë dynjaja sekretet tona, si shkon me vjehrrën, si shkon me kunatën?!”. S’është nevoja të them që vetëm i nderoja, i desha dhe vuaja shumë pse nuk më deshnin. Por, as nuk dija të mendoja që te mjeku mund të ankohesh për “simptoma” të tilla. Ndaj insistimi i Nexhmijes që kur kam futur këmbët në atë shtëpi, për t’u ndodhur para intrigave nga më të çuditshmet në raport me gjithkënd në mungesë të E. Hoxhës, kanë pasur qëllimin për të më paraqitur sa më problematike e gjithmonë “persona non grata” brenda dhe jashtë shtëpisë. Duhet të ndalem sidomos për befasinë e vdekjes së vetë E. Hoxhës, sapo mua dhe Sokolin na kishin hequr nga Tirana, qoftë edhe për një ditë. Pikërisht atë ditë, ndodhi siç ishte parashikuar, pra një vdekje e paralajmëruar në kohë të precizuar. Vetëm në

690

shtëpinë e N. Hoxhës, krahasuar me çdo shtëpi në botë : monarkike, aristokratike, kryeministriale, apo në ato që nuk kanë bukë të hanë, ndodhi që në momentin sublim, kur njeriu ndahet nga jeta, Enver Hoxha nuk pati kërkënd mbi kokë, as nga familja, as nga mjekët, as nga rojet. Madje, çudia përmbi çuditë për një kryetar shteti, ishte se u gjend në shesh kushedi pas sa kohësh, dëshmuar prej tre personave që e gjetën: roja, mjeku dhe infermieri. Radha përkatëse për të vëzhguar ecurinë e shëndetit të E. Hoxhës kishte qenë e Nexhmijes. Por, nuk ka dhimbje më të madhe për njeriun se pasiguria për fëmijët. Në vitin ‘92, unë e Sokoli i nisëm ata për në Kanada te miqtë, pa ditur që ata ishin “Tanët”. Që nga burgu, Nexhmija (kam prova dhe persona të posaçëm që kanë shkuar në burg, për ta takuar për këtë mision) urdhëroi të na syrgjynosin fëmijët, duke ndëruar destinacion, pa ditur ne se ku ishin, për pasojë pa pasur mundësi as për lidhje telefonike për një vit e gjysmë. Sidomos, pa pasur as korrespondencë të shkruar. Justifikuar me terrorin ndaj tyre dhe ndaj nesh që të mos interceptohen ku ishin, për t’i shpëtuar gjoja kështu revanshit antikomunist. Qëllimi ishte për të më shkatërruar krejtësisht mua edhe ata. Hollësisht kam folur për këtë në librin “Pushtimi i brendshëm”. Në kohën që fëmijët e Ilirit e të Pranverës nuk i gjeti gjë në Shqipëri, përkundrazi ishin të përkëdhelurit e socialistëve, sic janë dhe sot. Por, njëkohësisht duhet të ndalem në formë të përmbledhur edhe te familja ime prindërore. Pas ngjarjes së Çhernobilit, në vitin ‘86, u shtrua shkencërisht bindja që shpërthimi i reaktorit u bë shkak që shumë e shumë

691

viktima të humbisnin jetën me sëmundje të pashërueshme, me rreze shumë të gjatë veprimi në hapësirë dhe në kohë në të gjithë botën. Pikërisht në periudhën ‘86-’94, në moshën rreth 40 vjeç më ikën nga jeta si rrezik dëshmitarësh për Nexhmijen, vëllai dhe motra nga kjo sëmundje, ndërsa si për providencë shpëtoj në të njëjtën moshë, vetëm unë, ndonëse u godita gjithashtu në ‘94-n nga kanceri. Im atë, pas vdekjes së tim vëllai, del jashtë loje si rrezikshmëri e vdes i sklerotizuar. Në vitin ‘99 më ikën befas nga jeta ime më, po me kancer, pikërisht në kohën kur kisha dhënë shenja për t’u hapur në publik. Ajo ishte dëshmitarja më e fuqishme për prapaskenat e Nexhmijes e të Judës, që nuk i kisha ditur as unë në kohën përkatëse. Humbja e papritur e sime mëje krahas kërcënimeve, më detyrojnë të shkoj në Kanada, ku praktikisht kisha rënë sërish në kurthin e tyre. E tmerruar prej humbjeve dhe goditjeve të njëpasnjëshme të familjes sime prej të njëjtës sëmundje, vija re që gjithkush nga “Tanët” (sepse në mes të tyre kam jetuar dhe çdo njeri që më rrethonte transformohej i tillë), më nxirrte si arsye Çhernobilin. Duhet ditur, që ekziston dhe është përdorur nga agjentura, siç e njeh historia botërore por edhe jona, mundësia shkencore dhe praktike e likuidimit të personave apo dëshmitarëve të rrezikshëm nëpërmjet kontaminimit me kancer, gjoja si vdekje e natyrshme. E pranoj edhe unë mundësinë shfarosëse në masë prej Çhernobilit, prandaj dhe thashë që e shtroj si hipotezë për lexuesin, se për vete jam e sigurtë nga dëshmitë e mia dhe nga ç’më kanë thënë vetë ata që përbënin realisht rrezik për Nexhmijen dhe Judën. Madje, supozojmë me tolerancë shumë të madhe për alibinë e

692

Çhernobilit, që në çdo 10 persona në një rajon edhe ngushtësisht të lokalizuar, 4 prej tyre janë goditur e kanë humbur jetën, por kurrsesi nga e njëjta familje. Kjo është një mundësi me probabilitet maksimal që po i lejoj vetes në trajtim të çështjes në favor të “Tanët”-ve. Nuk është e dhënë shkencore, dhe ju siguroj që mundësia e goditjes është më e vogël, sa më larg vatrës së shpërthimit të rrezatimit, siç është Shqipëria. Të vërtetën për familjen time ma kanë pohuar vetë “Tanët” për të më trembur, si për shëmbull dy mo(ns)trat në Kanada, apo çifti i ngarkuar për dislokimin tim. Pavarësisht nga kjo shtroj pyetjen: Përjashto tim atë që iku nga jeta i papërgjegjshëm siç kishte jetuar që nga ‘87-a, për ne 4 personat që përbëjnë një familje komplete por “jo të rrezikshme”, sa duhet të ishte probabiliteti i mundësisë së goditjes së rastit prej Çhernobilit?! Faktikisht u goditëm të katërt. E pra, s’ka nevojë të jesh matematicien për të kuptuar që probabiliteti i kësaj ngjarjeje teorikisht të rastit na rezulton 100%. A ekziston një rastësi 100% e mundshme për të ndodhur?! Sipas “Tanët”-ve po! E pra, shkencërisht nuk është e mundur! Nuk mund të jetë rastësi, por përqëndrim i qëllimshëm krimi, jo më në një sipërfaqe sado të vogël, por në të njëjtën rrënjë, nën një çati, ndonëse dhe trashëgimia gjenetike e familjes nuk e favorizon e nuk e justifikon këtë rrezik. Kjo tragjedi e një familjeje komplete është pasqyrë e tragjedisë së përgjithshme, ndërkaq që e tëra ndikon tek e veçanta dhe jo vetëm e pasqyron atë , por për hir të dialektikës e përcakton faktor në funksion të së përgjithshmes. Jam e sigurtë që ndërgjegjja kombëtare pulson sa vjen edhe

693

më shëndetshëm prej antivirusit serbo-sllav, domethënë prej vetëdijes. Jam e sigurt që do të kuptohem nga çdo “ish-shqiptar kafazi”, i cili duhet të ketë edhe ndjeshmërinë që jeta ime është ende e mbyllur në sirtarin e Nexhmije Hoxhës që njeh vetëm perversitete. Kështu kërcënoi vetë ajo publikisht pas librit “Pushtimi i brendshëm” nëpërmjet telefonatës mediatike të “Tanët”-ve. Ishte i vetmi sinjal publik që i shpëtoi strategjisë së saj prej shenjtoreje ndaj akuzave tona. Ajo deklaroi para gjithë shqiptarëve që dosjen time e ka në sirtar. Dosja ime duhet zbardhur. Dosja ime nuk është personale, por është e të gjithë shqiptarëve që janë rrezikuar nga “sirtari” apo policia sekrete e Nexhmijes. Ajo nuk ka bllofuar përsa i përket dosjes, por nuk ka kuptuar që pikërisht kërcënimi me dosjen e bën atë automatikisht fajtore për gjithë popullin. Zbardhja e dosjes është domosdoshmëri për t’u përballur në emër të shqiptarëve. Në kanë qëllimin ta zbardhin nesër, kur zëri im ose i tyre të jetë shuar, do të jetë vetëm mbrojtje furracake e inskenim, botuar gjoja vonë “për etikë”. Për ata që besojnë gjoja për këtë arsye, pra te moda e botimit pas vdekjes, në këtë rast nuk iu vlen. Kjo, sepse besoj se tashmë ia kam arritur që jo vetëm e kaluara s’mund të transformohet më prej tyre, por as e tashmja e as e ardhmja e historisë. Sepse ajo nuk gatuhet, por zhvillohet në mënyrë të paparashikueshme. Sepse është zgjuar vetëdija kombëtare për sundimin agjenturor mbi Shqipërinë, qoftë kjo monarki, diktaturë apo tranzicion, deri 24 vjet demokracie. I dashur lexues i sotëm, unë nuk kam mundur ta njoh vetëkënaqjen. Më duhet t’ju them mjaft bashkatdhetarëve, që edhe pse ende mund të jenë të paqartë në veten e tyre, ua respektoj

694

mendimin personal, por jo tejkalime revanshi. Më duket se i vetmi qëllim i jetës sime brenda forcave të mia, është përpjekja për vetëdijen kombëtare. E ndotura që sjell rrezik midis nesh, duhet ditur që të pastrohet. Ndaj, nëse kam ndonjë arritje nëpërmjet këtyre përpjekjeve, ajo do t’i takojë vetëm historisë. Thënë ndryshe, kam fuqi e guxim të përpiqem për të gjithë, por nuk kam fuqi e sidomos tërhiqem përpara ndonjë merite vetjake. Më kënaq shumë arritja e përgjithshme si meritë e përgjithshme larg protagonizmit. Mjaft të kryet mirësia e të gjithëve, që domosdoshmërisht duhet kryer. Sot për sot na duhet integrimi i përbashkët Kosovë-Shqipëri në Europë. Arritje të cilën pikërisht agjentura nëpërmjet “Tanët”-ve na e pengojnë. Libri “Tanët” nuk është jeta ime, por zbërthim me hollësira e detaje dëshmish konkrete në vijim të temës së madhe që kam marrë përsipër sipas pikëpamjes përzgjedhëse stë analizës së “undergraundit” agjenturor të zhvillimit të historisë. Në këtë libër, bëj përpjekje për ta lehtësuar lexuesin me skica të thjeshta biografike, që ai të më njohë më nga afër. E sidomos sjell për kënaqësinë time ndonjë trill letrar pa pretenduar t’i hyjë në sy kujt. Shpresoja shumë që në librin e tretë të përdorja korrespondencën me E. Hoxhën. Por, siç thashë, ato i ka zhdukur Nexhmija. Gjithsesi diçka mbetet, e analiza e deduksioni vazhdojnë. Dëshmitë e mia askush nuk mund të m’i marrë. Çdo humbje në linjë të paracaktuar e domethënëse përbën fakt esencial më vete për autorin që hedh gurin e fsheh dorën. Të vjedhësh dokumentat tona me vlerë sentimentale, sidomos ato të fëmijëve e t’i ruash brenda dosjes së krimit ndaj Mehmet Shehut, të cilën e ka menaxhuar krejtësisht Nexhmija, besoj se

695

për cilindo lexues është e qartë që ndodhet përpara një historie krimi shtetëror shumë kompleks. Dosja për Mehmet Shehun është e plotë. Ndonëse krimi M. Shehu përbën histori për arsye madhore siç janë ato shtetërore, (dhe mua si gazetare më intereson) si mundet të ndodhen bashkë me dokumentat e M. Shehut edhe tonat, sidomos fletoret e fëmijëve të vjedhura, apo të vidhet thirrja në origjinal i Enverit i fshehur me shumë kujdes nga ne, si dhe foto që mesa duket janë problem i madh për Nexhmijen?! Qartësisht kemi të bëjmë me autorët e krimit të vdekur shtetëror Mehmet – Enver, bashkë me krimin e gjallë të djalit e nipërve të saj. Krimi shtetëror Enver – Mehmet me krimin familjar të Nexhmijes! Përmbajtja e dosjes së Mehmet Shehut shkartisur me sendet tona, më sjell në mend se si qeshte Iliri bashkë me të tjerët familjarë kur vdiq ai. Hynë si një re e zezë, jo vetëm nga gjëma që perceptova, por se nuk hynin kurrë te ne. Sërish e vetme, sepse Sokoli ishte jashtë për të hapur Shqipërinë me botën, së paku në linjë telefonike për momentin, me porosi të Enver Hoxhës. Ndërsa strukesha, edhe pse isha në folenë time, prej arrogancës euforike të tyre mendoja: “Po tani? Gjithnjë e më keq do të jetë për babanë!”. Do ta vriste Mehmeti Enverin siç u thur tabloja sinoptike?! Nuk i dihet. Por dihet ajo që ndodhi pas, që kurrsesi nuk do të ndodhte me Mehmetin gjallë. Njëri djalë i Enverit përpiqej të hapte Shqipërinë, tjetri përpiqej ta mbyllte dhe më tepër, i veshur në sekret të plotë ushtarak me ofiq të lartë. Nga kombajnat vajti te sekreti shtetëror: armët, por formalisht njihej si drejtor i institutit përkatës. Po kështu, e shoqja me katapult bëhet drejtoreshë e

696

përgjithëshme e muzeve kombëtarë, pa e ditur kurrë Enveri. Klementi përpiqej të bënte emër edhe në perëndim, si arkitekti “më i talentuar”, Pranvera vegjetonte në shtëpi, ndërsa Nexhmija kishte përgatitur numrin e botimeve politike me autorësi të saj, më tej nga Enveri (natyrisht duke i kopjuar ato), si ideologia e vërtetë, ndërsa Enveri së paku prej 7 vjetësh, u kthye prej saj në mit për dje dhe për sot, siç i duhet asaj për t’u fshehur pas tij. Si nuk e kisha kuptuar vallë planin e tyre, por vuaja fillimisht se pse s’më duan, kur unë i dua e jam gati të sakrifikoj për ta?! Pastaj më duhej të veproja në vetëmbrojtje dinjiteti, deri për të mos më vrarë, e së fundi për t’i demaskuar. Më rezulton se cilido të ishte Mehmeti, ai do ta ruante Enverin më shumë se si “e ruajti” e shoqja, ndaj dhe e vranë Mehmetin. Ndaj dhe Fiqirete Shehu qau në burg, kur mori vesh vdekjen e Enverit. Ajo e dinte kush ishte Nexhmija, si të rekrutuara bashkë që tek instituti “Nëna Mbretëreshë”. Ajo e dinte që vetëm Enveri mund ta falte atë dhe fëmijët e saj, siç i kishin premtuar. Përkundrazi, edhe kur erdhi liria postkomuniste, Nexhmija iu bleu heshtjen apo skllavërinë në favor të saj, ashtu siç eshte shprehur vetë regjenti Ramiz Alia, gjë që e kam trajtuar thellë te “Pushtimi i brendshëm”. Por, Enveri pas vdekjes së Mehmetit dhe qëndrimit me tablonë sinoptike, etj. etj., ka kuptuar gjithë situatën e mashtrimit e falsifikimit. Ndaj, besoj që më thërret me pusulla kuptimplote, që më takonte mua ta gjeja kohën, mënyrën për të folur me të, sepse ai nuk lëvizte dot më lirisht, jo vetëm prej Nexhmijes, por prej

697

rëndesës së sëmundjes, stimuluar në mënyrë monstruoze, pikërisht pas vdekjes së Mehmet Shehut. Ndaj mbeti për të thënë të fundit fjalë mbrojtëse të Njeriut për Njeriun. Duke u kthyer tek dosja e krimit shtetëror të Mehmet Shehut e të tërë familjes së tij, me historinë tonë tragjike bashkangjitur kësaj dosjeje, kuptohet në linjë logjike, se çdo individualitet shqiptar si potencial rreziku për “Tanët”, është sakrifikuar. Kjo dosje provon në mënyrë krejtësisht të qartë akuzat tona për autorët e krimit dhe rolin e tyre agjenturor. Provon që autorët e krimit të vdekur shtetëror MehmetEnver, janë po ata të krimit të gjallë ndaj familjes së Sokolit, fëmijëve të tij, ndërkaq nipër të Enverit. Tmerr o tmerr!!!

698

Foto të panjohura,

të fshehura nga Nexhmije Hoxha

në Dosjen e krimit shtetëror të Mehmet Shehut

665665

?

666

?

667

668

668

?

669

670

670

671

671

672

672

?

Materiale që vërtetojnë falsifikim, vjedhje, fshehje krimi, të konsideruara nga Nexhmija si top sekret dhe futur në Dosjen e krimit shtetëror. Dosje kjo krejt personale, si e tillë më e rëndësishmja, ngatëruar gabimisht prej Nexhmijes me fondin pafund të arkivit të Enver Hoxhës, përfshi edhe korrespondencën me fëmijët e tij. Fatalisht na i dha të përfshirë në korrespondencën tonë personale.

674

?

675

?

676

677

677

?

678

?

679

?

680

?

681

?

682

?

683

?

684

Librit i kishte ardhur fundi, teksa më pengoi ta mbyll një ndodhi e çuditshme dhe e befasishme, prej të cilës duhet të ndjehesha e fituar, por realisht u ndjeva e fundosur. Një njeri që ndjek një çështje nuk mund të ndalet pa i shkuar deri në fund, në mos të ndjek çështja vetë. Kështu ka ndodhur dhe ende ndodh me mua. Sepse, edhe kur kam menduar që i kam dhënë fund së tjerurrit, dalin elementë të rinj, “prova” në formë dëshmish, kujtimesh nga dashamirës që më takojnë dhe më ndihmojnë të plotësoj mozaikun e analizës së çështjes, por sidomos ngacmime nga vetë të akuzuarit, që bëjnë vazhdimisht bumerang, si për shembull me fotot e emetuara te “Fiksi” apo te një ish- gazetar, sot deputet i PS-së, të cilët e kanë për detyrë para popullit të deklarojnë se nga i kanë këto fotografi. Përkundrazi, i kanë përdorur sipas urdhrit të Nexhmijes

653

kundër nesh në opinionin publik, në të njëjtën kohë edhe si presion me këto “foto-prova”, që të mbyllnim gojën. Por, vetëm kur prova e krimit është armë apo send i fortë nuk mund të keqinterpretohet, përveçse ashtu siç është, kurse “fotot-provat” e Nexhmijes interpretohen thjeshtë, mjaft të dihet kush është emetuesi. Kësisoj, më është dashur sërish të polemizoj publikisht për çdo rast me radhë, me radhë, e duket sikur radha s’ka fund. Dhe çdo zhvillim i tillë është në të sotmen për të shkuarën. Pra, më duhet të jetoj e veproj në të tashmen e shkuar, midis reales së tashme dhe reales së shkuar, për t’ia zbërthyer këto lexuesit. Përgjithësisht njeriu gjatë jetës vihet në provë. Cilësia e përballimit të pengesave është esenca e tij. Ajo e dallon brendinë e njërit nga tjetri dhe jo paraja, diploma apo kolltuku. Këtë e ka thënë Sartri, nuk e them vetëm unë, por në një mënyrë apo në tjetrën do ta kisha thënë, sepse morali i individit në veprën që kryen është sipas meje esenca e tij dhe unë këtë princip kam në jetë. Por, shpesh njeriu ndodhet në udhëkryqe të pazgjidhshme dot me logjikë aty për aty. Udhëkryqi mund të jetë aq tragjik sa s’të mbetet gjë tjetër veç të lutesh. Siç më ka ndodhur mua në Kanada pas telefonatës së Nexhmijes, që ishte krejt e sigurtë se unë nuk do mund të kthehesha më prej kurthit të “Tanët”-ve. Si e zgjidha udhëkryqin, apo më mirë se si reagoja siç më thoshte instikti, kjo është histori që do lënë për herë tjetër. Në këtë libër kam operuar në dy linja paralele, në atë personale dhe në atë të përgjithshme, që për mua janë e njëjta gjë, jo vetëm

654

si botëkuptim individual për çdo shqiptar, por edhe si njohje konkrete e zhvillimit të krimit social. Linja personale më duhej vetëm se në të jam më eksperte për metodologjinë, strategjinë e taktikën për të zhdukur në mënyrë enigmatike persona që s’kanë bërë asgjë kundër regjimit, përkundrazi e kanë dashur, por e kanë dashur më shumë të reformuar. Kanë dashur hapje dhe liri. Linja personale si e vetmja histori që njoh mirë dhe rezulton monstruoze për nga fantazia e fuqia e shpirtit mizor, shërben për të njohur përmasat e krimit human që është kryer e kryhet ende, natyrisht më pak, gradualisht, për të degraduar (po nuk e vranë dot) individin. Kjo histori, konsiderohet personale, krahasuar me mijëra e mijra të tjera, vetëm se kanë ndodhur pranë historisë së Enver Hoxhës. Pikërisht i dashur lexues, pse ka ndodhur pranë E. Hoxhës, ka vlera kombëtare dhe në vetvehte është historia kombëtare, duke zbritur poshtë në proces zinxhir, deri tek individi i ndershëm, humbur e vuajtur përgjatë 60 vjetëve. Ndaj, kam pasur çaste dëshpërimi, se misioni që kisha ndërmarrë më dukej i pamundur. Midis të tjerash, edhe pse e rrethuar nga elita mediatike që të lajkatojnë kokë më kokë, por bëjnë mosbesuesin sipas pagesës në programe televizive, si Artur Zheji, që më konsideron NJESH dhe të pakundërshtueshme. Iu them këtyre e të tjerëve që bëra aq sa munda, mirë apo keq. Ndaj, duke qenë krejtësisht e sinqertë, e sidomos duke sakrifikuar, jam krejtësisht e qetë ndaj kombit tim edhe ndaj sido që të mendojnë ata. Por, pikërisht kur mendoja se i erdhi

655

fundi kalvarit për të demaskuar gjithçka me etikën përkatëse, pra duke lënë shumë gjëra pa thënë, në daç për më vonë, në daç të tjera për të mos i thënë kurrë, me bindjen se çfarë duhet për t’u ditur e për të shpalosur historinë i është dhënë lexuesit dhe studiuesve, u ndodha përpara kësaj të papriture torturuese që thashë. Duhet ditur që befas, krejt befas pata një “dhuratë” merite-vërtetimi absolut me prova konkrete (sado të hidhura për mua), apo siç thuhet prova të gjalla. Nexhmija, në komunizëm na mblidhte të gjitha korrespondencat që kishim me E. Hoxhën apo me atë vetë. Ky qe urdhër partie apo shteti, sipas saj, meqenëse duhet të bënin pjesë në fondin e dokumentacionit për E. Hoxhën. Pas vdekjes së E.Hoxhës, në ‘86-n, Nexhmija na jep të tri nënfamiljeve të saj kopjet e korrespondencave personale me babanë dhe me të, se origjinalet do ruheshin në Arkivin e KQ të PPSH-së. Me kohë, e dija që për fatin e keq të Nexhmijes, dosja e Mehmet Shehut në vend që të ishte në kasafortën e saj, ra në duart tona. Për fatalitet, ajo na e dha me duart e saj kutinë e krimit, që ishte njëlloj me kutitë e korrespondencës tonë. Madje, para disa vitesh kam pasqyruar në “Fokus” një letër të M. Shehut si dhe dhënien e marrjen e R. Alisë dhe Nexhmijes deri në vitin ‘89, për të qëmtuar shtypin e huaj kur e konsideronte poliagjent. Nuk kisha kohë të merresha thellësisht me këtë çështje, ndaj pjesën tjetër të dosjes e lashë për më vonë. Kisha gjithmonë në kokë tjetër gjë: korrespondencën me E. Hoxhën që edhe kësaj nuk i kishte ardhur koha. Meqenëse

656

këtij libri i kish ardhur fundi, siç e kam thënë, në datën 10 shkurt 2014, me emocion sa të vjetër dhe të ri, hapa tërë korrespondencën që mbushte 5 kuti arkivore të mëdha. U tmerrova! Ishte qethur gjithë letërkëmbimi im me E. Hoxhën dhe kutitë ishin mbushur me përsëritje pafund. Më mbetej të shihja me hollësi dosjen e Mehmet Shehut, kur u përballa me tmerrin në fjalë. Në dosjen e Mehmet Shehut ishte edhe një zarf i madh, i mbështjellë fort e pa etiketë. Si metikuloze, Nexhmija nuk lë gjëra të papërcaktuara mirë, zarf pas zarfi, etiketë pas etikete. Ndaj, ky zarf bëhej më misterioz nga tema e krimit për Mehmet Shehun. Filloi të më rrahë zemra fort për t’u njohur me këtë zarf, më top-sekret, brenda dosjes-bombë të humbur të Nexhmijes. Hap zarfin dhe përfytyroni që aty gjeta foto tonat me Enverin edhe me të, por për arsye që vetëm ajo e di, ato ishin ambalazhuar si të ishte çështje konspirative. Dhe në qëllim të tilla ishin. Ç’donin fotot tona, të panjohura nga unë e Sokoli, aty?! Ndërkaq, ishte zhdukur korespondenca reciproke e drejtpërdrejtë me E. Hoxhën kur isha në Paris e sëmurë në 1979-n. Ka mbetur vetëm komunikimi i Enverit me mua nëpërmjet gjuhës së fëmijëve, kur i shkruaja në emër të Valbonës dhe Shpatit, apo kur më shkruante vetë Enveri gjoja me gojën e Valbonës dhe Shpatit të vogël. Mungon gjithashtu korrespondenca e drejtpërdrejtë me N. Hoxhën, së cilës i kam dërguar dy letra që siç më ka thënë në kohën përkatëse i ka grisur sepse i kam shtruar problemin se ju po më mjekoni për t’iu nënshtruar. Mbetet paradoks që ndonëse letrat e mia

657

i ka grisur, Nexhmija ka ruajtur me shumë kujdes zarfin bosh të këtyre letrave, të falsifikuar mbi kaligrafinë time, si dhe fotot në zarfin enigmatik brenda dosjes së Mehmet Shehut. Më vjen keq për çfarë është zhdukur, por më revolton, madje më tmerron njëherazi që zarfi me fotot tona personale, siç thashë është sekreti i madh familjar i saj, madje i futur në dosjen fatale të krimit shtetëror të saj që gabimisht ra në duart tona. Tematika e fotografive flet vetë për programin që ka pasur në kokë N. Hoxha ndaj nesh, së paku në ‘77-n kur lindi Shpati. Siç më ra në sy që lindja dhe emri “Shpati” e shqetësuan Nexhmijen atë kohë, tani e kam të qartë që sipas saj, familja e Sokolit me Shpatin mund të rivalizonte dinastinë Xhuglini– Alia në të ardhmen (i dashur lexues kjo dosje është mbyllur kur na u dorëzua pas vdekjes së E. Hoxhës). Ndaj, është kjo arsyeja që Nexhmija e ka vendosur sekretin familjar bashkë me sekretin shtetëror të saj. Në ambalazhim të jashtëm apo kutitë që përmbajnë, të gjitha dosjet janë njëlloj me etiketë për ç’kanë brenda. Por, Nexhmija është ngatërruar me këmbët e saj, kur na ka lëshuar dosjen e krimit shtetëror, e cila ishte pa etiketë. Prova e krimit është shumë e rëndë. Në dosjen e Nexhmijes ndodhet çështja e krimit më të madh shtetëror, së bashku me zarfin e fotove, fletoreve, letrave të fëmijëve, pra objekte personale të familjes së djalit të saj, të ambalazhuar në mënyrë diskrete nga vetë ajo. Zarfi përmbante: -Dy foto jashtëzakonisht të bukura të Enverit dhe Nexhmijes në Drilon. Cila është arsyeja që i ka fshehur?! Ose

658

nuk do të ekspozojë E. Hoxhën me xhaketën që i kisha dhuruar unë, ose pse ai nuk i përgjigjet buzëqeshjes së saj përpara kamerës. Duhet të jetë kjo e dyta, pasi media e ka nxjerrë Enverin me atë xhaketë. -Foto e E. Hoxhës në gjendje të mrekullueshme, që puth Valbonën e Sokolin në 8 mars 1984. -Foto e kësaj dite, E. Hoxha shumë i qeshur, me Valbonën në 9-vjetorin e saj 8 mars 1984. Pamje të cilat të habisin, duke kujtuar që ky njeri pas një viti vdes. Kjo mund të jetë dhe arsyeja e fshehjes. -Foto shumë të bukura me mua, portrete, në këmbë dhe duke shëtitur bashkë, të vitit 1978 e 1980. Diçitura e tyre ka qenë: “Sokol derdh gjithë artin tënd për të më bërë fotografi me Lilianën me këtë fustan të bukur”. Nuk ishim kujtuar kurrë për këto foto. Përveç një kopjeje të keqe që na dha Sulo Gradeci, e cila e pa dritën e shtypit, por ia mbyllën shumë shpejt atë. Praktika ishte që në çdo rast fotot na vinin të plota në zarfe apo në albume. Me sa duket më parë kalonin tek ajo. Këtë radhë i ka mbajtur dhe nuk na i ka treguar. Ajo e dinte që ne nuk ishim të vëmendshëm për këto gjëra, si të përkushtuar në lumturinë familjare. -Foto e Enverit dhe Nexhmijes kur kthehen nga zgjedhjet rreth viteve ‘80. Enveri, mban në një dorë Valbonën gati 5 vjeç e Shpatin 2 vjeç. Mbrapa vjen Sokoli. -Foto e Sokolit me R. Alinë në Helmës, para vdekjes së E. Hoxhës. -Ramiz Alia në mes të rreth 20 gazetarëve ku ndodhem dhe unë. Frashër, rreth vitit 1984. Në këto dy rastet e fundit

659

fotoreporteri nuk ka qenë i familjes, por i institucioneve në shërbim të Alisë. Pra, Nexhmija kishte nën kontroll gjithçka. Përse mungojnë këto foto, tematika e të cilave i shërben zvogëlimit të popullaritetit të familjes së Sokolit?! Pas vdekjes së E.Hoxhës më kujtohet të kem pyetur Virgjil Kulen, në atë kohë drejtor i RTSH-së edhe për faktin që kamera në çdo aktivitet publik na evitonte në mënyrë drastike me keq se në shtëpi te Nexhmija, krahasuar me evidentimin e çiftit tjetër, pra të djalit të madh. Kamera paraqiste gjithçka, përfshirë edhe personin ulur pranë nesh, ndërsa ne zhdukeshim si me magji. Sipas Virgjilit kjo ishte rastësi. Ky fenomen u bë absolut pas vdekjes së E. Hoxhës. 1-E ç’rëndësi kishte për Nexhmijen popullariteti ynë kur ajo synonte vetë jetët tona?! 2-Përse nuk u ndodh “rastësisht” në dosjen e krimit vetëm një foto apo një fletushkë e shkruar nga nipërit e tjerë, të cilët E. Hoxha i donte gjithashtu?! 3-Përse nuk lënë kurrë gjurmë ndodhitë e ish-çiftit pretendent për trashëgimi pushteti, se kanë vjedhur, se janë të degjeneruar?! Përkundrazi, bëmat e tyre mbulohen edhe me krime. Siç ndodhi vdekja e Maks Kroit, djali i Haxhiut, sekretarit të Enver Hoxhës, etj., për të fshehur bëmat e Teutës. Pse media i anashkalon këto veprime qe përbëjnë lajm krimi?! Gjithçka që numërova nuk ka të krahasuar me rrëmbimin e letërkëmbimit me fëmijët tanë të vegjël që nga mosha 7-8 vjeç. Sidomos letrat e mia për ta nga Parisi mungojnë krejt. Mbi të tëra, kishte rrëmuar në sirtaret tona e kishte gjetur origjinalin e kaligrafisë së E. Hoxhës, që e kishim ruajtur e

660

fshehur me shumë kujdes, që të mos e gjente pikërisht ajo. Vetëm se mendonim që atëherë do të më urrente per vdekje. Sepse babai kishte shkruar tri herë emrin tim në një fije letre dhe e kishte lënë mbi skrivaninë tonë. Ka qenë një moment që do gjendje të posaçme për ta trajtuar, siç ka qenë dhe gjendja e tij e posaçme pas vdekjes së Mehmet Shehut, kur babai pati shumë nevojë për të folur me sa duket me ne. Kemi përdorur kopjen e këtij thesari personal te libri “Gjyshi Valbonës”. Nuk e dija që më kishte humbur origjinali. E mendoja të ruajtur mirë, ashtu siç e kishim fshehur dhe siç besonim në mënyrë të pagjetshme. Posedimi i origjinalit nga Nexhmija për mua ishte shokues. Ia kalonte çdo situate thrilleri që pat prodhuar gjatë jetës tonë. Por letrat e fëmijëve të mi, të rrëmbyera, ishin llahtaria vetë. Çfarë i duhen gjyshes të rrëmbejë e konservojë letrat e fëmijëve dërguar të ëmës dhe të zhdukë letrat e nënës së tyre për ta?! Në këtë libër kam përmendur situata prej Hitchkoku të Nexhmijes, Teutës pse jo dhe të tjerëve. Por, këto prova, më bindën që kemi qenë të përgjuar “on line” 24 orë për 24. Sepse Nexhmija këtë mundësi e kishte, nëpërmjet policisë sekrete, fuqi që e drejtonte Hysni Kapo. Pas vdekjes së tij e zëvendësoi R. Alia, domethënë vetë Nexhmija. Ky, mund të ketë qenë dhe qëllimi i vdekjes së shpejtë nëpërmjet masakrimit të H. Kapos. Që isha e përndjekur e dija, por jo e përgjuar brenda në apartamentin tim. Ndaj, kur futesha me vrap aty për t’u ndjerë si zogu në çerdhen e vet, paska qenë iluzion. Po e mbyll këtu

661

zbërthimin e këtyre provave mjerimi për të gjithë popullin shqiptar të gozhduar në mur, me faktin që një ditë E.Hoxha i tha Nexhmijes para gjithë familjes: “- Shiko, se mos përgjoni masën e gjerë! Por, as Byronë Politike”. Ai nuk e dinte që Nexhmija kishte në dorë gjithçka e gjithkënd. Duke filluar me vetë E.Hoxhën dhe me familjen e djalit të saj, që nuk i konsideronte të sajtë. Pra, të përgjuar ishin të gjithë, vetë E.Hoxha, shokët e tij më të afërt H.Kapo dhe M.Shehu (cilëtdo të ishin ata, edhe kundër Enverit, se po të ishin gjallë do të ishin më të fortë se Nexhmija dhe Ramizi), ndaj nuk ishin të tyret, domethënë nuk ishin “Tanët”.

662

Unë kam bërë dy betime të thella në jetë. Ato janë shpjegimi i gjithçkaje që kam zbatuar. Nuk e kam fjalën për betimin protokollar kur mora teserën e komunistit, ndonëse edhe këtij betimi i qëndrova deri në fund. Unë isha komuniste siç duhej të ishe në atë kohë, siç predikonte doktrina. Nuk e dija që “tanët” e Nexhmijes me kupolën maskoheshin si komunistë të ndershëm, por ishin të deformuar krejtësisht për pushtetin e tyre apo të të huajve. Këtij betimi i qëndrova, jo për të mbrojtur PPSH-në e dekompozuar, por për të demaskuar autorët e këtij kalbëzimi, si të inkriminuarit agjenturorë të Sigurimit të Shtetit që përfshinin gjithë superstrukturën deri në infrastrukturë. Edhe si kristiane, nënzëshëm apo me nënkoshiencë unë natyrshëm isha po aq e përbetuar, sepse “i dieci comandamenti” për mua ishin transmetuar djallëzisht në “dhjetë karakteristikat” e komunistit të thjeshtë, që s’kishin të bënin fare jo vetëm me pushtetin, por as me regjimin politik. Kishin të bënin vetëm me diktatin, që

624

nëpërmjet detyrimit moral të mbanin nën kontroll individin, madje për rrjedhojë me autocensurë të tij, këtë shoqëri tejet autoritariste si dikur Kanuni i Lek Dukagjinit deri me fishekun në pajë. Kështu, doktrina prodhoi me dhunë e dogmë profilin e “njeriut të ri”. Pra, ishte marrë nga feja pikërisht “opiumi” i saj, ndërsa doktrina komuniste deklamonte se feja është opium për popullin, pikërisht për të mohuar besimin tek ajo. I normuar nga Bibla, morali shoqëror nuk mund të kishte kualitete më të larta. Ndaj, doktrina komuniste s’mund të kishte model më të mirë për të diktuar edukimin e klonit: “njeriu i ri”. Ortodoksia i vinte për shtat sistemit komunist, edhe pse myslimanizmi ishte më tolerant për popullsinë tonë në shumicë myslimane. Gjithsesi, këto cilësi më rridhnin në vena, ndërkaq që kupola (kur e si e njoha unë), nuk përmbante jo më moralin e njeriut të ri që ajo predikonte, por as moralin e njeriut të thjeshtë që ishte udhëhequr lashtësisht prej besimit fetar. Më kujtohet që në rrethana të tilla i shtrova pyetjen Nexhmije Hoxhës: “- Unë jam “njeriu i ri”, siç ju më keni formatizuar. Pra, jam ekzaktësisht ajo që ju donit të isha. Si shpjegohet që Enver Hoxha me vlerëson pikërisht për vlerat e mia, kurse ju më shihni gjithmonë e më shumë me sy të keq?! Atëherë në raport me njerëzit e thjeshtë, ju shtroj pyetjen se personalisht ju kush jeni?”. E lashë të çmeritur me këtë pyetje retorike, ngaqë i vura në dyshim personalitetin e saj të vërtetë nën maskë, paçka se dhe maska vetë ishte shumë e hidhur si e shumëfishtë. Lidhja e jetës, dashuria me Tolin, nuk më kompleksonte kundrejt “autoritetit” të tyre, për më tepër unë isha “njeriu i ri”, siç unë besoja që isha, siç unë desha vetë të isha sipas vizionit tim. Doemos, shumë e

625

emancipuar dhe konceptin e barazisë e kisha në gjak. Kësisoj, nuk ndjeja që duhej t’i detyrohesha për asgjë familjes së tim shoqi, veç dashurisë që derdhja pafund prej natyrës time, e sidomos për devocionin ndaj Enver Hoxhës. Ideali im kristiano-komunist më jepte identitetin e njerëzve më të ndershëm që synonin barazi e harmoni në shoqërinë shqiptare. Nuk e kisha imagjinuar që do të më duhej mua vetë të përfaqësoja thelbin e idealit të përgjithshëm brenda kupolës. Çka e kam kryer automatikisht në mënyrë natyrale. Absolutisht nuk kisha ambicien për t’u matur me ta për idealin, i cili duhet të ishte një për të gjithë. Por intimidohesha për vlerat, virtytet si individ, si njeri i thjeshtë, për ta arritur meritën e “nuses së denjë” të djalit të Enverit. Sipas meje, do të më duhej shumë punë nga ana kualitative për të arritur nivelin e tyre siç e përfytyroja unë. Qoftë edhe në planin etik, duke filluar se çfarë do të vishja (filluar nga 1967-a) kur të shkoja për herë të parë në shtëpinë e tyre. Po herën e dytë, të tretën…? Kisha vetëm dy triko me lesh vendi të ngjyrosur, të thurura nga ime më, që më shponin për qamet. Po ashtu, për protokollin e të ngrënit me pjatat e gotat vendosur sipas rradhës e funksionit. Shkurt mendoja se unë isha një vajzë 16-vjeçare e “paditur”, ndodhur befas në mes të të ashtuquajturës shoqëri e lartë, formatin konceptual të së cilës e injoroja nga letërsia, por dhe nga ndjenja e revolucionares që kisha në shpirt. Përveçse, konkretisht njihja fëmijët e Bllokut, që në raport me Sokolin, pse jo dhe të gjithë gjimnazistëve të tjerë, s’kishin asnjë përmbajtje personale. Nuk e kisha marrë me mend se ndjenja e revolucionares do të mishërohej pikërisht kundër kupolës. Këto ishin meraqet e mia,

626

thjesht çështje krenarie popullore për gjithçka përfaqësoja, filluar nga familja ime dhe për të gjithë shqiptarët. Nëpërmjet këtyre preokupimeve për krenarinë e identitetit tim popullor, kreva me koshiencë betimin, që në raport me ta unë do të mbetesha dhimbsurisht vajzë e tyre, vajzë populli. Edhe nëse brenda tij do të mbeteshim përgjithmonë poshtë. Edhe nëse do të mbeteshim thjesht emërues, jo numërues. Këta të fundit ishin pak, por me potencial absolut pushteti. Pra, s’doja të harroja identitetin moral e klasor në çfarëdo statusi social që kisha arritur rastësisht, pa e kërkuar. Por, për edukatën time popullore dhe atë partiake nuk ishte paradoks që po kaq i dashur me popullin, po kaq popullor apo që i përkiste njëlloj si unë popullit shqiptar, të ishte E. Hoxha. Por, paradoksi qëndronte që E. Hoxha ishte i vetmi i tillë nga e gjithë kupola shtetërore e partiake e kohës. Ndërkaq që familja e tij jo vetëm më injoronte por ushtronte domosdoshmërisht e sistematikisht arrogancë të dhunshme e pasive për të më shkelur në dinjitet. Pra, ndonëse teorikisht i desha si pjesë e Enver Hoxhës, pra idealisht i desha, praktikisht ishte e pamundur, se qenë ata që më tregonin në çdo moment që nuk kam qenë kurrë e mirëpritur prej tyre. Përsa i përket betimit martesor midis çiftit, s’kishte të bënte absolutisht me familjen e tij, që gjithsesi edhe këtë sërish e kam përmbushur. Sot, halldupët kryesocialistë, “nipërit” e kupolës së Nexhmije Hoxhës pretendojnë se çfarëdo e keqe të më kish ndodhur prej saj, duhet të isha mirënjohëse për këtë grua të moshuar e familjen e saj, vetëm e vetëm se janë të E. Hoxhës. Ndërkaq të E. Hoxhës jemi dhe unë e Sokoli, por nga që s’jemi të N. Hoxhës quhemi tradhëtarë e censurohemi nga media e majtë.

627

Kryemedia socialiste, me përfaqësues Koço Kokëdhimën, më “lejoi” të shkruaj në gazetën e tij me kusht “të mos shaj” asnjë nga familjarët e këtij “burri” të madh të quajtur Enver Hoxha. Se sa “burrë” i madh ishte ky në vitet ’90 për Koço Kokëdhimën, Edi Ramën, Ben Blushin etj., le ta lëmë pa u ndalur, (teksa e kam shtjelluar gjerë e gjatë e në thellësi te libri “Pushtimi i brendshëm”), ndërsa ndalimi që më bën media e Ramës, është pikërisht se këta janë të Nexhmijes (d.m.th. të UDB-së) e jo të Enverit. Përveçse në shekullin e 21-të media e majtë dikton që në analizat rreth historisë dhe E. Hoxhës të anashkalohet roli i së shoqes për këtë “burrë” kaq të madh, të anashkalohet roli i fëmijëve (që sot merren me politikë në aleancë me Ramën) gjatë jetës e post jetës të atit të tyre kaq të madh. Ndërkohë që E. Hoxha ishte vetëm biologjikisht më afër tyre se popullit. Ndërsa për kohën është ende subjekti madhor për mirë apo për keq i historisë së paku për 40 vjet, të cilën pikërisht këta tentojnë pa pushim ta deformojnë duke diktuar këndvështrimet tendencioze evazive, kundrejt këndvështrimit absolut shkencor të analizës. Ky mbetet qëndrimi im i pakushtëzuar, kur duke dëshmuar për veten (pranë E.Hoxhës), jam njëherësh “populli” që dëshmoj për të vërtetën e përgjithshme doemos me në qendër E. Hoxhën. Edi Rama dhe mediat e tij private, duke manipuluar arsyetimin e elektoratit pro Nexhmije Hoxhës, gjoja në emër të Enver Hoxhës, ngrenë një tjetër kult të ri, kultin e familjes së Enverit, që ju duhet sot më tepër se kurrë si ombrellë e sektit të interesave të pushtetit vendas e sidomos atyre të huaj, qofshin opozitë sot apo maxhorancë nesër. E nesërmja erdhi dhe Rama është kryeministër.

628

Bojkoti im mediatik është absolut. (Në një intervistë në UTV demaskova kryeministrin Edi Rama si i komanduari i Nexhmijes. Asnjë jehonë në media. Nuk guxuan as ato të djathtat). Pas këtij shpjegimi, pretendimi që duke kritikuar familjen shan dhe Enverin, është turpi i atyre që kullosin në të njëjtin lëm me Nexhmijen. Le të ndalemi tek urdhri i dhënë ndaj militantëve të tyre: Për asnjë arësye në botë unë s’duhet të isha ngritur publikisht, por duhej përjetësisht t’iu isha mirënjohëse atyre e Nexhmijes! Pse? Me çfarë logjike? Unë nuk i zgjodha ata e sidomos ata nuk më zgjodhën mua, por më luftuan deri në fund. Kundrejt fjalës së lashtë popullore që me kohë degjeneron në mentalitet: “ku hahet buka, nuk përmbyset kupa”, – unë nuk gjeta familje që kolegjialisht e me sakrifica të çonim përpara mbrothësinë e saj sipas konceptit shqiptar, pra të punonim bashkarisht “për bukën e gojës”, jo më të kem ngrënë bukën e tyre. Familjet e Byrosë Politike i mbante kryesisht shteti. Kjo përbënte esencën e privilegjeve shumë të përfoluara. Por, familja e E. Hoxhës ishte e përçarë për interesa nën e post pushtetit të E. Hoxhës nga vetë N. Hoxha. Ndaj, aty ku s’ka pasur familje, atje ku bukën s’ma ka dhënë me bujarinë e saj Nexhmija, çfarë “kupe” kam përmbysur unë?! Atëherë kam përmbysur “kupën” e shtetit, gjë që si autoakuzë për privilegjet më sensibilizon më shumë ndaj popullit, aspak ndaj familjes që abuzonte me to. Autokritike siç jam, nuk mund t’ia di për nder, përkundrazi e akuzoj N. Hoxhën për teprimin e privilegjeve filluar nga vetja ime, madje të programuara si të tilla vetëm në dukje. Në fakt ishin alibi në mbulesë të qëllimit, për të më shpërbërë shëndetin me mjekim vrastar nëpërmjet numrit më të madh të vajtjeve në Paris

629

krahasuar me të tjerët, që shkonin ta zëmë për kozmetikë apo për damarët e këmbës. Betimi im, në dukje i dytë, ndërkaq nuk ishte betim, por vetë përmbajtja e ekzistencës time ka të bëjë me dashurinë për atdheun, për popullin. Fakti që i përkisja Enver Hoxhës si përfaqësim popullor, – solli faktin madhor që t’iu përkisja njëherësh të dy subjekteve me rëndësi absolute: popullit dhe atij, që në mendësinë time përbënin të njëjtin qëllim: Shqipërinë. Për sakrifica unë isha e lindur, por kur shkova pranë Enver Hoxhës, e njohta nga afër atë, kuptova që s’ishte vetëm lider zyrtar por lider shpirtëror i popullit tim. Pikërisht atëherë tek unë lindi ndjenja e heroizmit. Përpara njohjes me Tolin, i besoja E. Hoxhës teorikisht, më pas praktikisht, kur fillova ta njoh mirë nëpërmjet barazisë që të ofronte, gjë që unë e përmbaja jo vetëm si mënyrë të qeni, por të induktuar edhe më shumë prej mësimeve të tij në popull që sot konsiderohen dogma. Tashmë po e prekja vetë këtë barazi së respektuari maksimalisht reciprokisht, (se i tillë ishte E. Hoxha për këdo njeri të ndershëm që s’kish frikë nga vetja për ta njohur nga afër atë). Doemos që unë do ta vlerësoja E. Hoxhën, teksa habitesha përse ai kishte aq besim e kuptueshmëri ndaj meje, pikërisht në kohën kur gruaja e tij e fëmijët e tjerë më urrenin deri në dëshirë për asgjësim. Megjithatë, unë ëndërroja për vepra të mëdha ndaj tij. Filluar nga më e thjeshta, t’i mohoj vetes ekzistencën personale, për të qenë veçse nuse e denjë e djalit, njëherësh para tij e para popullit shqiptar. Madje, ëndërroja të rrezikoja veten për ta mbrojtur, nga atentatet që gjithmonë ofroheshin si rrezik teorik prej atyre që e izoluan, mundësisht me trupin tim, që ai të mbetej

630

për Shqipërinë. (Fëmijët e mi do të kishin të atin dhe gjyshen, sepse ende nuk kisha kuptuar që N. Hoxha ishte krejtësisht kundër E. Hoxhës). E kisha mirë apo keq, isha e ndershme me veten siç jam gjithmonë e tash që flas. Ky përbetim ishte në përmbushje e sipër, por pa sukses sa E. Hoxha ishte gjallë. U përmbush pas vdekjes së tij e deri më sot, me aq sa kisha fuqi mendjeje e fizike. Por siç e kisha ndjerë që vajzë e re 16vjeçare (pra s’kam ç’të gaboj më në lidhje me veten), të mbroje Enver Hoxhën ishte të mbroje çështjen kombëtare. Ndoshta duket gabim sot kur secili është i lirë të mendojë e të shprehet si të dojë, por thashë në lidhje me ndërgjegjen time, problemin e kam parë në mënyrë konstante e të shkëputur nga regjimi komunist i kalbur jo vetëm si doktrinë në rënie, por prej veprimtarisë agjenturore brenda vendit, ku nga kupola e vjetër dhe e sotme veçoj për ndershmëri vetëm Enver Hoxhën. Gjithsesi duke dënuar regjimin, s’mund të dënoj krejtësisht Enver Hoxhën, për çka solli epoka e tij, për si e njoh, për rrethanat që unë e njoh, për humanizmin e tij si person në raportet me të tjerët ku unë kam asistuar. Sërish sot, kur fëmijët mi kanë dalë në jetë e mund të bëjnë pa mua, edhe duke qenë kundër komunizmit, do ta mbroja E.Hoxhën me trupin tim. Pra përbetim i përmbushur?! Kjo, në pamje të parë, se përpjekja e pashoqe nga ana ime në ruajtje të tij për interes kombëtar ishte pa rendiment për kërkënd. Nuk solli asnjë të mirë as për të as për popullin. Pengu im i përjetshëm do të mbetet se pse nuk pata qartësinë që duhej folur me doemos me Enver Hoxhën, për çka më preokuponte, edhe se mund të ishte pak çka njihja unë në lidhje me realitetin. Pse

631

nuk pata qartësinë që pengesat e Nexhmijes ishin rreziku më i madh për të e për shqiptarët”?! Askush nuk e di se çfarë do të sillte kjo për Shqipërinë. Por fakti që ai iku pa njohur realitetin sidomos të viteve të fundit deri në ’82-n e më pas kur çështja Shtraus po bllokohej, mbetet fakt. E më tej, deri sa mbeti në karrigen me rrota, situatë që duhet t’i këtë dhënë patjetër mundësinë të kuptojë se me kë kishte jetuar e punuar. Kur s’iu ndodh asnjë shok pranë, asnjë mjek pranë nga gjithë ajo kompani “e mobilizuar” për të, sidomos kur s’iu ndodh as gruaja pranë. Krejtësisht i pamundur, krejtësisht i abandonuar do t’i duhej të ndihmonte veten gjatë krizës vdekjeprurëse, deri sa e gjetën në shesh kushedi sa vonë!

632

Pse njeriu, në rastin tonë shqiptari, mbetet sërish në “kafaz” sado virtual qoftë ai, ndërsa perceptimi është i ankthshëm?! Totalitarizmi, me ideologji komuniste, nga aspekti i përgjithshëm social është sistem që të mban pezull. Kur ti s’ke peshën tënde, por atë që të dikton “kafazi” që mat vlerat e tua të paracaktuara nga sistemi. Ndaj, ti ecën “pa këmbët në tokë”, i kuadratuar virtualisht prej “kafazit”, që do të thotë prej ngushtësisë hapësinore e kohore e sidomos materiale shpirtërore që të mundëson ai. “Pa këmbët në tokë” nuk është letrarizëm, por koncept filozofik jetësor, për çka jetonim dhe e dinim, por më shumë nuk e dinim. Vetëm ushtaraku mund të thuhet që ecën “me këmbët në tokë”, domethënë me këmbët e tij si në totalitarizëm ashtu dhe në demokraci, përderisa disiplina ushtarake është njëlloj e detyruar e strikte e çdo individ përderisa i futet kësaj rruge ka pranuar me vullnetin e tij, apo me vetëdijë për çfarë formati jete dhe detyre

618

ndaj të tjerëve bëhet fjalë, pra për çka ka zgjedhur vetë për t’u nënshtruar me gadishmëri. Po të jemi paksa koherentë, të aktualizojmë rastin në fjalë me shembujt e ditës gjithkush e pa se parada e ushtarakëve me rastin e 100-Vjetorit të Pavarësisë ishte për t’u turpëruar si për shtetin e pavarur në jubileun e 100-të të tij, e si shqiptarë tek na përfaqësoi cilësisht si ushtri “moderne” siç pretendohet. Paradoksalisht nga çka nuk e desha (kafazin) më lart e tërësisht logjikisht mund të thuash që ndaj këtyre ushtarakëve nuk është ushtruar “kafazi” i domosdoshëm për rastin. Pse pamë një ushtri të çekuilibruar, paraqitur me një manifestim të çekuilibruar, gjë që komunizmi s’do ta lejonte. Ky rast paradoksi do të ishte i trishtë për të ekspozuar ekuacionin e unitetit universal të kundraverseve, si qesharak vetëdemaskues deri në shpërbërje të joshjes për të reflektuar për fenomenin, si për të të ardhur turp për prirjen drejt ekstazës që të jep procesi i të menduarit që të zbërthen të gjithë kufijtë drejt lirisë divine të mendjes e ndërgjegjes. Mua më intereson të zbërthej rastin, pasi e kam kuptuar vetë atë harmoni të çuditshme të paradokseve që ndonëse i përjetonim në shumicën e rasteve jo vetëm i pranonim pa vrarë mendjen si të mirëqëna, por sidomos i donim. Si ndodh kjo? Pikërisht prej “kafazit” që të përket në mënyrë të ndërgjegjshme apo jo, që pasi të ka mbërthyer, më shumë e do se sa nuk e do, përfshirë kjo në psikozën e shumicës përjashtuar pakicën, kur “kafazi” ka qenë qartësisht vrastar e asgjësues. Sërish paradoksalisht është pikërisht ky “kafaz” që sa të përcakton, pra të jep identitetin institucional, ashtu siç ty të sheh sistemi, jo siç ti e sheh veten, sa të angushton me dijeninë tënde,

619

po aq edhe të duhet. Është si të thuash në mënyrë të pandërgjegjëshme kuvlia e detyruar dhe e dashur njëherësh në funksion të strehëzës tënde, e po aq paradoksalisht e vetmja “pronë” edhe virtuale qoftë, që është vetëm tëndja. “Kafazi ” ideologjik ka fuqi të pazakonta mbi njeriun, sidomos ai komunist, sepse realisht të siguron e të sipërmerr jetesën edhe ekonomikisht, nëpërmjet indoktrinimit që të deformon koshiencën, sa ti ta vlerësosh si krenari e të ndihesh superior ndaj të vuajturve në kapitalizëm. Ideja e barazimit midis shtetasve është sublime, por siç rezultoi, utopiste. Jo vetëm idealisht e parealizueshme, por nën maskën e dogmës realiteti shprehte barazi të standartit që sot në Europë matet me ndihmën sociale për shtresat në nevojë (duhet përmendur që nuk ekzistonte shtresa e të varfërve, ekstrem që sot mbijetojnë vetëm me sytë nga Zoti). Ndërkaq, siguronte privilegje për nomenklaturën, e ujdisur kjo dhe emëruar nëpërmjet nepotizmit e tribalizmit. Kështu, ishte thjeshtësisht e korruptushme, antipopullore e antishqiptare. Ende kur privilegjet e saj ishin jo aq flagrante, njerëzit e thjeshtë apo “populli” ishte pothuaj i “lumtur”. Festonim e gëzonim sinqerisht në rininë tonë (vitet ’60-’70). Në gjimnaz shkonim me dëshirë, në aksione me “punë vullnetare” (realisht të detyruara se përjashtoheshe nga shkolla) për ndërtimin e hekurudhave, ku njiheshim më mirë me njëri-tjetrin nga kanë lindur dhe dashuritë e moshës deri në ato të jetës. Personalisht i kam dashur e kam lodruar përveçse punuar shumë, por kam urryer zboret ushtarake që ishin torturë për mua. Vetë arma më shtinte frikë sa nuk e mësoja dot montim çmontimin e saj, sidomos nuk përballoja dot kompeticionin në

620

qitje me kallashnikov. Gjithsesi, përveç të persekutuarve të vetëdijshëm për sistemin represiv, ishte shumë e vështirë të mos e doje “kafazin” tënd si e njëjta gjë për të gjithë, për pasojë horizonti ishte po aq sa volumi virtuoz i “kafazit”, fusha e njohjes po aq. Për këtë, punonte sistemi i “kafazeve të barabartë”. Pas viteve ’70 “kafazi” filloi të ngushtohej e kufiri virtual i tij po kthehej në perceptim ndjesor si “kafaz” me kangjella hekuri. Të ecje nën të, të rëndonte tepër në mendje, ndonëse më thekshëm ishe “pa këmbët në tokë”. Kështu, ti nuk rëndoje me rëndesën tënde por me atë të “kafazit”, domethënë me sistemin mbi shpatulla. Vetiu, perceptimi s’mbetej vetëm te mosnjohja e peshës tënde apo më mirë të mos ushtruarit dot të saj edhe kur e njihje, por deri në çështje frymëmarje. Çka është krejtësisht fiziologjike, se qenia pezull të lë pa frymë si pasiguri, marrë parasysh edhe peshën psikologjike të “kafazit”. Ishte ky momenti kur s’mund ta doje më “Kafazin”, në të kundërt doje të çliroheshe prej tij. Por si e ku të shkoje? Më kujtohet në vitin 1976 ishte dalja ime e parë jashtë shtetit kur shkova në Paris. Nuk kisha asnjë entuziazëm privilegjor. Përkundrazi, mosnjohja e jetës dhe përkushtimi ndaj tim shoqi sollën habi dhe frikë përgjegjësie kur nëna e tij më tha që duhet ta shoqëroja atë në Paris. E pasigurtë për çfarë më priste jashtë Shqipërisë, e sidomos te besimi absolut që të shtrenjtit tim i duhej pranë e ëma e gjithëpushtetshme e tij (jo unë, krejtësisht naive me vetëm 2 vite martesë), ia kërkoj këtë asaj. Përgjigjja ishte: ajo kishte tjetër detyrë, t’i rrinte pranë Prijësit. Im shoq ishte shtruar në spital. Një ditë pasi ndahem me të në pushimin e drekës, desha të shëtisja vetëm. Ishte moment i duhur

621

sepse kryesisht im shoq s’do të më lejonte kurrë, së mos guxuari për vete dhe për mua. Më pëlqen shumë të shëtis vetëm si mënyra më e mirë për të ideuar apo për të shkruar me mend. “Kafazi” im ishte shumë i lakmuar së koti nga të tjerët pa e marrë dot me mend se “kafazi” im ishte burg i vërtetë, ndonëse luksoz apo që të sillte privilegje. Shoqërohesha në çdo hap nga rojet (në rastin konkret ishte edhe më hierarku i tyre pranë kupolës shtetërore) deri sa të futesha në dhomën time. Përgjithësisht kështu ndodhte edhe në Tiranë. Përveç përndjekjes institucionale të Sigurimit te Shtetit, urdhëruar nga gruaja e prijësit, isha një robinjë në syrin e çikllopit edhe nga vëmendja e xhelozia e të tjerëve, pra një “kafaz” plus. Atë ditë pata nevojë të ngutshme të marr frymë lirisht, të shëtis në “Champs de Mars” që shtrihet menjëherë pas Tour Eiffel-it. Të shëtis vetëm për vetëm. Kuturis të thyej “kafazin”, qoftë tërësisht prej “ari”. Dal furishëm nga dhoma (ishte mesditë) e vrapoj pa frymë deri në hapësirat e dëshiruara që nuk ishin shumë larg. Isha e lirë, krejt e lirë. Si humor i zi më vinin në mend fjalët e vëllait të madh të tim shoqi në Tiranë në momentin para se të niseshim: ” – Lum si ti, nesër do ecësh nën Tour Eifel!”, – në vend të mendonte për jetën e rrezikuar të vëllait të tij, për çka prijësi theu për herë të parë të gjitha normat shtetërore për ta dërguar jashtë shtetit djalin, për t’i shpëtuar jetën prej “gabimit” trashanik të mjekut të familjes, beniamin ky i gruas së tij. Tek dihasja, ktheja kokën nga çdo anë se mos më kishin parë e ndjekur. Jo, isha vetëm. Befas u ndala. Shija në gojë ishte e hidhur sepse kjo s’ishte liri e vërtetë, por një iluzion i saj. Pra një liri që s’më përkiste. Po kujt ia kisha vjedhur apo marrë hua? Pikërisht

622

atij “kafazi” të cilit unë i përkisja. Ndjesia e lirisë humbi. Kishte qenë veç një çast kohe që më bënte të qaja. U ktheva ngadalë në dhomë, u futa kokulur në “kafaz”, ngarkuar me hakmarrje tepër naive, por sadopak çliruese ndaj tij. Isha vetëm 25 vjeç, mbetur naive që 16 vjeçare kur “kafazi” im u bë “i artë”, por i shumëfishtë. I deklaroj me shumë inat hierarkut që unë iu ika dhe shëtita sipas qejfit! Zbehja e tij më shtrëngoi më tepër fytin e ndjeva befas thikat e fshehta prej çeliku të “kafazit” në dukje të artë. Lirinë ia kisha vjedhur vetes, “kafazi” im tashmë më shponte.

623

E pabesueshme, por e vërtetë. Kur u martuam, në 24 mars 1974, të dy me Tolin ishim 23 vjeç, madje të dy të shkurtitm por unë 5 ditë përpara tij. Deri ditën e martesës, si për çdo njeri, ditëlindja ishte dita më e bukur e vitit që nga fëminia e hershme e deri sa u rrita. Në familjen time do të më mjaftonin biskotat që mami i bënte në mënyrë të posaçme vetëm për atë ditë. Më pas, nuk do t’i ndante kurrë nga menuja për nipërit: fëmijët e vëllait me të cilin jetonte, për fëmijët e motrës e të mitë. Kur isha e vogël do të mjaftonin edhe një palë çorape të shkurtra të bardha nailoni sovjetik e më pas kinez, që shkonin shumë me uniformën e pionierit. Por një shami dore pambuku do të më gjenin, e ajo do të më lumturonte si detaj i gazit të asaj dite, që do ta kalonim me këngë e valle, me të ftuar nga klasa përkatëse etj. Ishte kohë e bukur për aq sa e njihnim jetën dhe botën. Në moshën 7 vjeç, kur fillova klasën e parë, ndodhi të jem

610

në Selenicë, se prindërit ishin deri në darkë në punë, motra vazhdonte në çerdhe me drekë e mbasdite, përveçse guzhinieren e çerdhes mami e kishte shoqe e tek ajo rrinim shpesh. Ishte shumë bukur në shtëpinë e saj përdhese me kopësht, me pemë të ndryshme frutore. Ishte shtëpia ku lindi dhe u rrit mjeku Lluka Heqimi, që vetë emri i tij më jep nostalgji për atë kohë. Kështu do të më duhej të mbaja çelësin në qafë e të rrija e vetme deri në darkë për hir të shkollës. Im atë, ishte shumë protektiv dhe sigurisht që iu duk më e udhës të më çonte në Selenicë te gjyshërit ku ndodhej dhe vëllai im. Natyrisht që proteksioni prindëror është domosdoshmëri, por jo për të gjithë fëmijët shkon e njëjta zgjidhje e konsideruar si më e kollajshme dhe e sigurtë. Por nuk e kam fjalën këtu. Në ditën e lindjes, kur fola me prindërit e motrën në telefon, më thanë që më kishin blerë galloshe shumë të bukura në ngjyrë jeshile. Me rastin tim natyrisht përfitoi dhe Tati, se të dyja ishim pa galloshe. Madje, Tati më tha duke iu marrë fryma nga gëzimi në telefon që kur deshi t’i vishte galloshet brenda gjeti një çokollatë. Çokollata brenda në galloshe më intrigoi tepër, sa në ëndrrat e mia, me të mbëritur në Tiranë, i përfytyroja bashkë. As galloshet më vete e as një çokollatë që mund ta blije kudo, nuk më hynte në sy. Siç thashë, zgjidhja prej proteksionit të babit nuk bënte për mua. E mora vendimin që do të rri edhe vetëm, me çelës në qafë, veç të jem pranë familjes time. Im atë s’pati forcë përpara vendimit tim. Kur erdha, gjëja e parë që thashë ishte: “Ku janë galloshet?”. Futa dorën, hiç! Provova prapë, hiç! Kishin harruar çokollatën thjesht se ditëlindja tashmë kishte kaluar. Fillova të qaj pa i përfillur galloshet. Pse aty brenda

611

s’kishte çokollatë?! Natyrisht që s’ishte ndonjë hata, se çokollata u zëvendësua në çast, po sa e rëndësishme është të jetojmë me ëndrrën e fëmijës, sidomos kur ia kemi hartuar vetë atë si një përrallë! Me gjithë të qarat, historia e gallosheve është nga më të bukurat lidhur me ditëlindjet e mia. Vitin e parë të shkollës e vazhdova te “11 Janari” ku kam parë për herë të parë Sokolin e bllokmenët e tjerë, që në atë kohë s’më binin në sy. Edhe pse kisha bërë më shumë se gjysmën e vitit në Selenicë dola e para e klasës. Në vitet e tjera frekuentoja shkollën “Emin Duraku” se e kisha ngjitur me shtëpinë. Kjo mbase ishte arsyeja që i rashë në sy Sokolit në gjimnaz. Që kur njoha Tolin, ditëlindjet e mia ndryshuan. Do të kaloja mbasditet me të në kinema duke ngrënë amareta që i bënte vetë ai për mua, e bajame të sheqerosura. Siç do të zhvillonim edhe një zakon fëmijësh, se fëmijë ishim (vetëm 16 vjeç), t’i dhuronim njëri-tjetrit në ditëlindjet që kishin diferencë siç thashë vetëm 5 ditë, ndonjë lodër. Nuk kam ndroje ta them këtë, se lidhja jonë ishte akoma ilegale dhe me aq sa mundja unë, po dhe ai si i rritur pa lekë në xhep, kaq ishte mundësia, por jo bukuria e ditëlindjeve tona. Blinim lodra kineze të asaj kohe, helikopterë, avionë etj., etj., dhe secili kur shtrihej e mbante te jastëku dhuratën, tek kujtimet e ditës i rëndonin qepallat. Kur më pikasi E.Hoxha si të përzgjedhur të Sokolit, dhuratat ishin të paimagjinueshme më parë për mua: si diksionerë, objekte dekorative, nje radio tranzistor i vogël, që atëherë nuk kishte kërkush etj., etj. Por, kjo ndodhte kur unë isha ende në shtëpinë time. Me zhvendosjen në shtëpinë e E. Hoxhës, në vitet ‘70-‘71, (thjesht me statusin e njohjes reciproke), Toli më pati brenda,

612

kështu që nuk i vuri më rëndësi t’i thoshte të atit që unë kisha ditëlindjen. Gjë që E. Hoxha nuk mund ta kujtonte për kërkënd, filluar me Nexhmijen e pastaj për të tërë. Më vonë, me ardhjen e nipërve, ai njihte veç ditëlindjen e Valbonës në 8 mars. Ndoshta edhe pse koinçidonte me festën e gruas, siç e përjetonte E. Hoxha atë, e uronte të gjitha gratë e Shqipërisë. Lumja unë dhe e shkreta Nexhmije që nuk patëm më 8 mars, përveçse ditëlindjes së Valbonës, se brenda në shtëpi gjyshi vetëm për këtë festonte. Valbona sa lindi “pushtoi” pallatin e Enverit. Unë duhej “të mos përfitoja” nga kjo, në të kundërt të sulmohesha apo si të thuash të mos më dëgjohej jo zëri po as emri. E them këtë me bindje të plotë për një koinçidencë fatale për Nexhmijen në raport me mua, kjo si shumë të tilla në jetën tonë. Ndodhi që ditëlindja ime është në 9 shkurt, e Nexhmijes është në 8 shkurt, madje dhe e motrës së E. Hoxhës që jetonte me ne, Sanos, ishte në 8 shkurt, por kjo nuk kishte kurrfarë rëndësie për Nexhmijen. Kjo rastësi, që në datën 8 të shtrohej tryeza për Nexhmijen dhe pa kaluar 24 orë të shtrohej përsëri për Lilianën e shqetësonte shumë atë. Teksa kur unë isha 23 vjeç, (si ekzaktësisht 30 vjet më e madhe), ajo bënte kështu 53-vjetorin. Për 53 vjet të ketë pasur ditënatën e saj speciale të vitit vetëm për vete (se Sanua merrte urime shkarazi), i doli befas që pikërisht për mua, që s’do donte të ekzistoja mbi tokë, duhej shtruar një darkë tjetër, po njëlloj me të sajën, pa kaluar 24 orë nga e saja. Sepse duhet theksuar se kur shtrohej tryeza për festa apo ditëlindje të kujtdo, qoftë edhe të vetë Enverit, do të shtrohej njëlloj, paçka se Enveri do vazhdonte me dietën e tij. S’bëhej asnjë dallim për darka të pasura e për darka më pak të

613

begata, deri edhe për fëmijët e vegjël që dalëngadalë u bënë 7. E theksoj, këtë se do të më dukej shumë e arsyeshme e komode, sepse ashtu do të kisha bërë dhe unë vetë në vend të Nexhmijes, jo për hir të kursimit, (siç e shtroi ajo problemin), por për ezaurim të kënaqësive hedoniste, çka nuk më shkonin për shtat sidomos dy net rresht. Ndaj, të nesërmen, në mbrëmjen e datës 9 shkurt, pra për ditëlindjen time, pas darkës krejt të zakonshme të kishte vetëm një embëlsirë e ndonjë pije, siç do të ishte e mundur në çdo shtëpi shqiptari. Pra, vetëm të trokiteshin gotat edhe për mua. Kaq! Vetëm kaq! Por jo, asgjë, asgjë! Çdo datë të 8 shkurtit në ditëlindjen e të ëmës, do të ishte vetëm Toli që do të trokiste gotën me mua, me urimin e gëzuar: “- Të pimë edhe për Lilin!” çka binte në vesh të shurdhër, përveç Enverit që befas kujtohej e përpiqej të ngrihej në këmbë. Por nxitoja unë që të trokisja gotën vetëm me të. Të pretendoj pse Enveri, nuk e vinte re këtë gjë e të urdhëronte një darkë për mua? Jo, absolutisht. Ai ndodhej para të papriturës po atë ditë që e lajmëronin për rastin. Pra, për mua askush nuk e lajmëronte. Pastaj siç thashë, ai ishte i linjës së kursimit, e unë nuk ia lejoja vetes të shtroja problemin që të mendonte në mënyrë të posaçme për mua. Sidomos, duke e ditur ai shumë mirë, që për çdo detyrim të këtij lloji, brenda e jashtë shtëpisë, Nexhmija përkujdesej në mënyrë metikuloze. Megjithatë, pati një marrëveshje shterpe midis ne të dyjave në sytë e Enverit që ditën e martesës: “- Enver, ditëlindjet do t’i bëjmë të përbashkëta. Një vit në datën 8 shkurt dhe vitin tjetër në datën 9 për të treja ne, për mua, për Sanon dhe Lilianën”. Por kjo ndodhi veç një herë, kur kisha lindur djalin. Shpati ishte

614

vetëm 6 muaj në 9 shkurt të vitit 1978. Nexhmija, me rastin e lindjes se Shpatit, thirri për darkë dhe prindërit e mi, duke theksuar që po i thërriste në ditëlindjen e saj dhe timen. Djali vuante nga anginat. Atë natë kaq të privilegjuar për mua prej Nexhmijes gjatë tërë jetës, Shpati pati temperaturë të lartë. Urgjentisht thirra mjeken që i bëri inxheksionin. Isha e shqetësuar, e shkalafitur, e s’kisha nge për tryeza, edhe pse si kurrë ndonjëherë ajo ishte shtruar për mua. Darka filloi në 8.30. Mungoja veç unë, duke pasur kujdes sidomos që babai të mos e merrte vesh që djali ishte i sëmurë. Ndryshe do të ngrihej e do të vinte te Shpati. Djali ulërinte nga temperatura. E futa në vaskën me ujë të vakët. Nuk ndahesha dot nga ai, ndonëse do ta lija në duar të sigurta, me mjeken e mrekullueshme, Nimeten. I jepja kohë vetes duke menduar që sidoqoftë përderisa ishin ftuar edhe prindërit e mi, muhabeti do të qe i shtruar, se Enveri i respektonte shumë. Mund të them me plot gojën pikërisht se ishin prindërit e mi, pikërisht për çfarë përfaqësonin ata. Befas, bie zilja e brendshme, interfonia, siç i thoshnim. – Ku je moj, unë lashë ditëlindjen time për ty. Kemi thirrur dhe prindërit e tu. Ku e gjen guximin që nuk ke ardhur akoma?! ulërinte Nexhmija. – Nuk desha t’ju shqetësoj, pikërisht që mbrëmja të shkojë sa më e qetë për ju të paktën, meqenëse është dhe dita juaj. Kam djalin sëmurë. Do të vij sa më shpejt që të mundem. – Heshti prej fjalëve të lëshuara, që si thithte dot mbrapsh edhe pse duhej. Zbres krejtësisht e parregulluar me fustan dhome e pantofla, teksa babai mëse gazmor edhe nëse e vuri re vonesën dhe pamjen time, m’u drejtua në vijim të muhabetit të tyre: “- Dëgjon

615

moj Lilianë, po i them Vitës që te Liliana shkoj çdo natë. Kam qejf kur e shoh që merret vetë me fëmijët e saj. Shkoj te të tjerët, po ç’të bëj të rri me tetat e kalamanëve?”. Sa shumë e desha dhe sa shumë më erdhi për të qarë! Edhe pse më ëmbëlsoi goditjen në shpirt të Nexhmijes. Atë ditëlindje zyrtare të datës 9 nuk e kam pasur në arkivin e kujtimeve të bukura, sepse pata të tilla plot vetëm me Sokolin e me miqtë tanë. Në çdo 9 shkurt, zakonisht shkonim në Hotelin e Gjuetarëve në Lezhë apo gjetkë, si dhe shtronim darka në apartamentin tonë. Kuptohet që ishin festa shumë të bukura e të personalizuara me dhurata prej Tolit e kujtime nga miqtë. Po t’i kujtoj këto hollësi dhe ç’kam ndjerë në momentin përkatës, nuk mund të shpërfill kurrë që jeta nën çatinë e E. Hoxhës ishte një ëndërr, por nën çatinë e Nexhmijes ishte zhgjëndër. Ndërkaq, që nuk duhet të injoroj gjithashtu momente të mirëfillta kujdesi nga ana e saj (me dashuri apo hipokrizi), por si shumë të rralla dhe në protokoll e sipër. Kështu, u kujdes për fustanin tim të martesës, fare i thjeshtë ky, por që më rrinte bukur. Për pallton time, si dhe kostumin, të gjitha me rastin e martesës. S’do ta kisha harruar kurrë, si një mrekulli ditën e dasmës në drekë kur më çon vetë ajo në dhomën tonë të gjumit që të pushoj pakëz. Mbi jastëk ishte vendosur një kuti me çokollata nga më të zgjedhurat. Këto rafinesa siç i perceptova, do të ishin kujtimet e para të “lumturisë” që më priste, sikur befas të mos më thoshte: “- Qofsh e lumtur, por më e lumtur se unë s’ke për të qënë!”. U largua shpejt e shpejt sikur të mos kishte qenë me të vërtetë aty. Duke më lënë mbrapa prepotencën apo kërcënimin në fytyrë. Gjë që në atë kohë se kuptova veç naivitetit tim, pa

616

marrë frymë ende. Ndërkaq, angushtia që më kish zotëruar kraharorin fliste për mua: “- Po unë nuk kërkoj asgjë veç lumturisë time!”.

617

617

Kundrejt varfërisë së shqiptarëve tema si këto duken si qëllim jete, vaniteti dhe kotësie nga ana ime, por s’është kështu. Në raport me të drejtat e njeriut, pikërisht aty nga buronte dogma e barazisë midis gjithë nënshtetasve shqiptarë, jo më në familje, padrejtësitë e vogla të vrasin në dinjitet. Aty, nën çatinë e Nexhmijes, dhuratat nuk ishin gjëja më e zakonshme në botë, por një mjet presioni (së paku në rastin tim) që nëpërmjet tyre operohej me simbolika, madje protokollare. Jo thjesht për llojin e vetë dhuratës, pretencioze apo më pak e tillë, por për faktin se kur pritshmëria ishte sa më e madhe e flagrante, ajo e evitonte me qëllim, pa u ndjerë as në detyrimin formal për t’u shpjeguar. Këtë gjë e kam kaluar rëndom gjatë jetës, ndaj dhe u mësova. Përveçse ishte më e pakta gjë që mund të më lëndonte kundrejt veprimeve armiqsore hapur, por prapa krahëve të E. Hoxhës, dhe më të rëndat, ato prapa krahëve të mia. Personalisht,

598

në princip nuk mund të rrija pa i dhuruar të tjerëve edhe pa motiv, pa pritur raste ditëlindjesh, kur të më qëllonte të kisha në dorë diçka që t’ia përkushtoja tjetrit. Mirëpo tensioni në familje filloi menjëherë sa hyn Teuta, për vetë jetën që bënte ajo, duke i “mashtruar”, të gjithë e kryesisht E. Hoxhën. Shprehem në thonjëza se për si u zhvilluan ngjarjet, Iliri dhe Nexhmija kanë qenë në mënyrë sistematike në dijeni. Por, por, po qe se do të ngrija unë ndonjë problem për gruan e Ilirit si mësuese në shkollën ku ajo ishte nxënëse (dhe mbetëse konstante gati në të gjitha lëndët), që s’vinte gati prej një muaji në shkollë duke gënjyer që “jam shtruar në spital” etj. etj.), Nexhmija më gozhdonte pas murit: “- Ç’të duhet ty?!”. Çka shoqërohej me difuzionin dogmatik të parakalkuluar si “probleme kunatash”. Madje aty duhej të mbetej problemi sipas prognozës së Nexhmijes. Por siç më kishte nënvleftësuar; fatkeqësisht ju desh më vonë sërish të “vulosë” dogmën: “Probleme nuse – vjehrrë”. Gjithsesi, në këtë atmosferë (që përbën temë më vete), për fat të keq, më qëlloi mua me tim shoq të sëmurë, të shkojmë në Paris në 1976. Çdo gjë kaloi mirë. Gëzimi im që do të kthehesha te Valbona (e lashë 9 muajshe dhe do ta gjeja 11 muajshe), ishte i papërshkruar. Por, pas saj vinte djali i Ilirit 3 muaj më i vogël, që rrinin bashkë si binjakë. Ndaj, iu futa pazarit ku më çuan punonjësit e ambasadës, për mall të mirë por jo me çmim të kripur. Kështu, blej çdo gjë njëlloj për të dy fëmijët. Dy karroca verore, dy palë tuta të kuqe, dy palë këpucë, nga dy kapuçe e dorashka, etj. Valbonës nuk i bleva as edhe një gjë më tepër, përveçse u kujdesa që ç’të merrja për veten time ta dyzoja dhe për Teutën. Ndërsa për masën e Pranverës u

599

preokupova në mënyrë specifike për mundësira që në Shqipëri nuk njiheshin asokohe. Ndaj, askush nuk kish menduar për të më parë. Nuk kishte rëndësi si do ma “lanin borxhin” (ose jo) ato, kur iu ra rasti. Rëndësi kishte që unë të mos dalloja Valbonën time nga djali i Ilirit, të mos dalloja veten (përjashto një fund që nuk mund t’ju bënte atyre) nga dy vajzat e tjera të shtëpisë. Dhe ia arrita qëllimit. Por, insistimi i tensionit në rritje në shtëpi i rrafshoi këto dhëniemarrje, që ishin nga ana ime thjesht njerëzore, madje shprehje dashurie e kujdesi ndaj tyre, sidomos për çka kishin nevojë në mënyrë të posaçme. Ndërkaq, çuditërisht fakti që i kisha trajtuar të barabarta me veten i “vriste”. Madje, sipas tyre, ato ishin më të ditura, kishin më shumë mundësi e njihnin më mirë modën etj. etj. Ashtu qoftë! Dhe në të vërtetë, vetëm mundësitë e tyre ekonomike në rastet respektive, ishin më të mëdha. Teksa raporti me to sigurisht që nuk mund të mbahej me dhurata, por as me dashurinë time, pra të njëanëshme. Le të përqëndrohemi në një të ashtuquajtur zanafillë aspak të rastit. Pa filluar të jetoja në shtëpinë e E. Hoxhës, kur shkonim të dielave në Durrës të dy çiftet dhe më pas ktheheshim, makina do të ndalonte në shtëpinë time, shumë afër me atë të Teutës. Ikja e qetë duke menduar që kjo do të ndodhte dhe me të. Çuditërisht asnjëherë nuk ndodhte kështu. Çifti, me Tolin, pa mua, shkonin për drekë tek E. Hoxha. Këtë pabesi të tyre e kuptoja, s’më bënte përshtypje e nuk lëndohesha përveç se nga pafuqia e Tolit për t’i thënë vëllait të madh: “- Pse nuk më the se do të marrësh Teutën, që të merrja dhe unë Lilianën?”. Por, megjithatë e kaloja lehtë, se sipas meje

600

ishte shumë fisnik për t’u marë me gjëra të vogla. Mbi të gjitha unë vetë nuk doja të shkoja për drekë pa më ftuar personalisht Nexhmija, çka do të ishte e padurueshme për të. Si fenomen e vuaja duke kuptuar që qëllimi i saj kish përçarë vetë fëmijët. Të dy vëllezërit nuk duheshin midis tyre, kjo ishte e rëndësishme, paçka që i madhi kërkonte të vuloste hierarkinë me privilegje personale. Do të ishte vetë E.Hoxha pas disa të dielave të tilla, që personalisht më urdhëroi të shkoj tek ai, pasi çdo radhë i kish thënë Tolit: “ – Ku e ke Lilianën?”. Nexhmija jo vetëm që nuk e kishte pyetur Sokolin ndonjëherë, por në këtë rast bënte sikur nuk dëgjonte as Enverin. Siç e njoha më vonë, me logjikën alibike për t’u mbrojtur ndaj Enverit: “Ku e di unë si e ka punën çifti!”. Kështu, Enveri më merr për qafe dhe më çon pranë dritares. Duke parë të dy jashtë sikur të ishim vetëm, theksoi në mënyrë që ta dëgjonin të gjithë: “- Dëgjo, ti e di që më merr malli, pse nuk vjen? Teutën e njoh shumë më vonë se ty dhe nuk ndruhet të vijë. Ti nga se ndruhesh? Unë dua që ti të dish që do të më gëzoje zemrën sa më shpesh të vish! Dhe të vish vetë. Mos prit të të ftoj e sidomos mos prit të vijnë edhe të tjerë. Ti ke vendin tënd! Që sot e tutje do të jetosh në shtëpinë tonë se në tënden jeni ngushtë!”. Kuptova që ai nuk donte të futej as tek e shoqja, as midis djemve, por ju dha një mësim të mirë duke më përcaktuar vendin tim të patjetërsueshëm. E. Hoxha nuk mund ta dinte që dhe tjetra nuk mbeti pas, se në atë kohë ndërtohej pjesa e re e shtëpisë dhe E. Hoxha jetonte në vilën 4 pranë Pallatit të Brigadave. Ishte pikërisht kjo kohë e këto kushte, kur sapo kisha filluar të jetoja në shtëpinë e tyre, kur u ndodhëm për vizitë te babai në vilën 4. Në

601

atë çast, Nexhmija më bën një dhuratë. E kuptova që kjo vinte prej dëshirës së babait, meqë sapo kishin ndodhur këto zhvillime shumë personale me qëllim denigrimi. Dhurata, ishte një spilë e vyer, një degë peme me një zefir të vogël në njërën gjethe të saj. Ndonëse e bukur, nuk e vura kurrë, se nuk më dukej e përshtatshme për moshën time. Pikërisht me këtë kriter, e si për të bërë një traditë jete të cilat sidoqoftë zënë vendin e tyre për mirë apo për keq në historinë e njeriut, këtë spilë ia dhurova para martese Besianës time, të përzgjedhurës së Shpatit, thjesht për ta futur në kutinë e bizhuve. Besiana sa u martua pati sa i desh zemra, e do të ketë sa do t’i dojë zemra. Kjo spilë rezultoi me ngarkesë emotive pozitive, ndonëse e papërdorur kurrë. Për mua ishte e para dhe e vetmja dhuratë tepër demonstrative e Nexhmijes, apo më mirë kujdes i babait për t’u kryer nga ajo. Vite më vonë, vetë babai, do të më dhuronte një spilë argjendi, përsëri një degëz e lulëzuar. Dhurata më e shtrenjtë kryesisht si vlerë emotive është ora “Seiko”, tepër fine, që babai më vuri në kyçin e dorës ditën e dasmës. Ndërsa rituali nën çatinë e Nexhmijes do të ishte nga një copë fustani sintetike çdo 5 vjet, pra në 25 e 30-vjetor. Realisht ato mundësi ishin, përveçse ç’kemi zgjedhur vetë kur shkonim jashtë shtetit. Duhet thënë, që si për këdo, edhe për djemtë duhej pak a shumë rinovuar garderoba. U bënë tre bashkë me Klementin. Për mua, Teutën dhe Klementin mjaftoi dasma për një garderobë minimale. Dy djemtë e Pranvera sidoqoftë kishin pasur një statukuo fare modeste. Nexhmija porositi në Itali tre pardesy për djemtë, me masat përkatëse e ngjyrat e vendosura nga ajo. Për

602

Ilirin, ishte bluja më e preferuara e saj, për Klementin bezha, tjetër e preferuar dhe për Tolin kafja. Siç e dija që më parë ishte ngjyra më e papëlqyer prej saj, por edhe imja. Për mendimin tim, kafja përveç arredimit shtëpiak, është shumë antipatike për veshje, në daç burrash në daç grash. “- Pse kafja për Tolin? – e pyes me insinuatë të hapur për dallimet që bënte. Pastaj troç: – Përderisa vendosni ju dhe për ngjyrat e secilit, nëse dy nuk duhet të jenë njëlloj, përse nuk kërkuat grinë? – Nuk kishte, – u përgjigj me tërsëllim. – Atëherë, Iliri ta gëzojë blunë! Kurse për Klementin dhe Tolin në qoftë se nuk ka ngjyrë gri, le të merren të dyja bezhë. Se sidoqoftë nuk do duken njëlloj. Pastaj bezha është kaq e përgjithshme dhe e pranueshme për të gjithë burrat, gjithmonë shumë më mirë se kafja, që më kujton pallton e babait tim!”. Nexhmija u tërbua më keq, por pardesynë e ndërroi në bezhë dhe Toli u kënaq, teksa kafen s’do ta kishte veshur kurrë, ndonëse s’guxonte t’ia prishte të ëmës, zakon ky, që ajo ia kishte imponuar që fëmijë. Ishim në vitin ’81, kur Teuta më thotë: “- Pashë një copë fustani mbi krevatin e mamasë. Është për 25 vjetorin tim”. Nuk flisnim bashkë, po kur kishte interes dhe më gjente vetëm (sepse në sy të të tjerëve ishte ajo inisiatoria që duhet të më bojkotonin), nuk e kishte fare problem të fliste sikur kishim folur tërë jetën. – Shumë mirë që të ka pëlqyer, – ju përgjigja, si vërtet e natyrshme dëshira previzionale e saj, duke harruar unë vetë që një apo dy muaj përpara saj, kisha 30 vjetorin. Atë copë fustani trevirë dhe aspak të bukur për sytë e mi, Nexhmija ma dha mua.

603

Teutën e kapi histeria. Mua më vinte keq, e të nesërmen në mengjes i vajta në apartament. – Më vjen keq!- i thashë. – Këtë copë do ta jap ty, se ti e deshe shumë. Nuk e prisja që do ishte për mua! Ndërkaq Iliri nxirte kokën te dera që nga korridori dhe shikonte si njeri i ndaluar për t’u futur brenda. Dukej qartë që shpresonte të hynte nga prania ime. – Po Lilua ç’bën aty? – e pyes e habitur Teutën. – Që mbrëmë e kam lënë nga dhoma tjetër, të mos i afrohet as djalit. (Shante) – I kam thënë (tekstualisht- shën. im): – T’i hidhet në grykë të atit e të ëmës, që të më gjejnë fustan për ditëlindje! – Prit, fute njëherë Lilon brënda! Pastaj mos fol kështu! Ku e di ti që mamaja nuk e ka copën tënde? Përveçse e çuditur pyesja veten: “Po me Enverin çka xhanëm? Ku merret ai me këto gjëra?”. Teksa ajo ulërinte: Po ku ta ketë, s’ka as kohë për të porositur jashtë shtetit?! Qëlloi që shkova për “kurimin tim të privilegjuar” në Paris dhe i zgjodha në përputhje me kërkesat e saj një copë të trikotuar, realisht më të bukurën që ka pasur. Një rozë e qetë, me lule ngjyrangjyra paksa të vrara këto, që të dominonte sfondi i rozës nazike. U befasova që u kënaq, ndonëse copa ishte vërtet e bukur dhe e paguante shtrenjtë Nexhmija, ndërkaq që unë vetë nuk munda të kisha një gjë kaq të bukur. Por nuk harroja dot ku i shkonte mendja për presionin ndaj të shoqit, dhe çfarë vlerësimi kishte tashmë të shprehur hapur për prindërit e Ilirit. Pas vdekjes së babait, me Nexhmijen ishim ndarë qartazi dhe s’kishim ç’të prisnim nga ajo. Këtu dua të përmend një rast tejet sinjifikativ. 35 vjetori im e i Tolit s’duhet përmendur, se i binte në ’86, një vit pas vdekjes së E. Hoxhës, kur Nexhmija “sigurisht” që s’mund të kishte mendjen

604

tek ne, sikurse edhe për 40-vjetorin kur gjoja preokupohej me prognozën e viteve ‘89-‘90. Por asgjë nuk e pengoi që rreth vitit ’89, Iliri të festojë 40-vjetorin. Mbrëmja që u bë në shtëpi ishte tejet madhështore. Për të qenë objektive (mundohem shumë të jem) nuk jam e sigurtë ishin ftuar 100 apo 150 persona nga nomenklatura, miq ambasadorë e ushtarakë të lartë, Pranvera e Klemi si dhe të afërm të tjerë. Nuk ishim të ftuar vetëm Sokoli dhe unë, brenda në shtëpinë tonë. Të nesërmen, Nexhmija na tha ne të dyve: “ – Pse mirë kam unë, që vëllai i madh nuk thërret vëllain e vogël për 40- vjetorin?!”. Kjo “larje duarsh” ishte kaq e neveritshme në qëllimin e saj çnjerëzor, sa nuk meritonte përgjigjen e arsyes njerëzore që më shponte mendjen: “Jo, nuk është më e keqja nëse vëllai nuk ftoi vëllain. Por është shumë keq kur nëna nuk e mori me vete vëllanë e paftuar në çastin kur ajo uroi me gotën në dorë çdo të ftuar”. Kjo ishte një domosdoshmëri për imazhin e familjes së E. Hoxhës që vetëm nëna po të donte vërtet, mund të sfumonte së paku në dukje përçarjen brenda familjes e sidomos para 100 apo 150 hierarkëve që dominonin gjithë opinionin politik e publik. Praktikisht ishin “tanët” e saj e të pasardhësit të suksesorit, sipas Katovicës shqiptare. Le të kthehemi për çka kam dëshirë të flas. Për çfarë i kam dhuruar të padhurueshmit, Zeusit. Më duhet të them, që dhe në desha t’i dhuroja Nexhmijes, ajo ma hidhte në fytyrë me përçmim. Fillimisht, çoku më bënte ndonjë porosi për veten e saj, si një copë kostumi të trikotuar, që ia zgjodha të gjelbër çka çuditërisht e pëlqeu. E qepi dhe kështu ndërroi pak uniformën e saj të blusë, bezhës e grisë. Më pas më urrente kaq shumë, sa kënaqësia e saj

605

ishte të më bënte porosira, pra të harxhoja valutë për të, çka s’kishte rëndësi, veç të ma hidhte turinjve. Deri sa i thashë: “- Ju lutem, unë nuk jua njoh guston, nuk suksesoj me ju asnjëherë, ndaj mos më ngarkoni mua për asgjë!”. U tërbua jo vetëm që i ktheva fjalën, por sidomos për nëntekstin. Deri këtu jemi në nivelin e trilleve e meskiniteteve të secilit. Por ama, t’i bëje dhuratë Enverit, kjo nuk qe parë e dëgjuar ndonjëherë. Krejtësisht asket, me garderobë të përcaktuar mirë, ai nëse do ndërronte kostumin e këpucët, do të vishte tjetrin ekzaktësisht si i pari, e të tjerat si ato. Megjithatë e kam fjalën për dëshirë dhurate prej dashurisë. Dëshirën e mirë për të gëzuar dikë, nuk ka forcë në botë ta zhvleftësojë. Prej kësaj që thashë, vetvetiu Zeusin e shihja të zbritur nga Olimpi e krejtësisht të mundshëm për ta gëzuar me diçka fare të parëndësishme, por paksa ndryshe normalitetit të tij. Kështu i blej fillimisht një këmishë “Ingram” (kjo ishte marka e tij), por jo të bardhë si të gjitha, por një bezhë që shkonte fare pak pranë mentes së çelur. Ia dhashë fillimisht Nexhmijes. Ajo tërbohet nga guximi im: “- Ku vesh Enveri këmishë me ngjyra?!”. E mora këmishën dhe ia dhashë babait. Ai më përqafoi dhe befas i tha të shoqes: “- Ma bëj gati këmishën që më dha vajza, se do ta vesh!”. Duke parë Nexhmijen të transformuar në fytyrë largohem për t’i lënë vetëm. Më pas e shohim babanë me këmishën e re. Ai iu thoshte të gjithëve që kjo ishte dhuratë prej meje. Të tjerët heshtnin. Në një rast tjetër, kur vuante nga dora, për çka dhe u operua, i bleva një delfin të vogël me zinxhir që të mundësonte ta vije rreth kyçit të dorës dhe delfinin mund ta shtypje ngadalë pa ndjerë sforcim prej formave harmonike të tij. Realisht delfini ishte

606

një vepër arti që kur e shihje të jepte idenë e hedhjes tej në det. Një delfin elegant e dashamirës, për t’u vërtitur në dorë e për ta ushtruar sa më mirë atë. E. Hoxha e pëlqeu shumë si dhuratë, përveç vlerësimit të mendimit tim të posaçëm për të. Por duhet theksuar, se askush nuk i bënte dhurata E. Hoxhës. Me sebepin që gustua e tij ishte rreptësisht e paracaktuar me kostume, këpucë te posaçme, etj. Sepse për “lartësinë” e tij, çdo dhuratë do të ishte “banale”. Apo me qenë se ai ishte kaq metikuloz dhe i siguruar me të gjitha nevojat, të përfitojmë nga rasti që atij nuk i duhet asgjë?! Unë këto i dija, por pikërisht këtë tabu desha ta thyeja. Ndaj dhurata që mbetet historike (si e fiksuar në celuloid e botuar në media) është një triko – xhaketë sportive, me të cilën desha ta shihja babanë të shtunave e të dielave. Si më komode kjo, për të mos mbajtur përjetësisht xhaketat e kostumit deri sa të flinte në darkë. Kjo triko-xhaketë sportive shmangej pak edhe si ngjyrë gri në blu të çelët, një ngjyrë tejet e ëmbël që i shkonte shumë, siç duhet ta ketë parë shumëkush. Nexhmija, si gjithmonë vari buzët, por babai në të kundërt tha: “- Ma jep trikon që më solli Liliana, se sot do dalim për peshk me fëmijët në Volorekë”. Dhe e veshi. E veshi dhe i tha Sokolit: “- Më bëj një foto të bukur me trikon që më solli vajza!”. (Kjo foto ka mbizotëruar gazetat edhe sot). Kjo ka qenë në ’82-n kur erdha nga Kanadaja, nga ku sjell për të edhe një statujë që i përkiste artit naiv eskimez. Aq pa gojë mbeti Nexhmija, që unë tashmë kisha thyer disa herë tabutë me Enverin, sa befas më tha në sy të tij: “- Ta mbaj në dhomën time këtë statujën?”. E habitur nuk kuptova nëse desh të thosh në sy të babait që ti s’kujtohesh për mua, apo pikërisht në sy të tij të theksonte që edhe unë (ajo),

607

i pranoj dhuratat prej teje (meje). Ndonëse do t’i pëlqente ose jo, i kisha dhënë më përpara se t’i jepja trikon Enverit, një spilë fildishi, një zog në fluturim,të cilin e pranoi por nuk ia përmendi të shoqit. Le ta quajmë verë me fat, meqenëse s’pati fyerje nga ana e saj këtë radhë, në të kundërt sikur thoshte: “Më kushto dhe mua pak vëmendje para Enverit”. Nuk e di çfarë kish ndodhur, por të mos i kushtoje vëmendje, ai do të kuptonte qartë që Nexhmija do të më kish lënduar. E pra, s’thonë kot që dhuratat i do dhe mbreti, por mbretëresha ishte tejet e vështirë e intrigante e dhuratën përveç kësaj radhe, ma kish hedhur tej. Ndërsa mbreti vlerësonte çdo çast kohe e vëmendje që ti ishe marrë me të, cilado të ishte dhurata. Sa keq, që isha e vetmja që i dhuroja e suksesoja ndaj tij! Sado fëminore ato dhurata, ishin shumë të natyrshme. Pra, të mos i dhuroje asgjë Enverit, ishte ruajtja e tabusë. Po të qëndroje si skifter mbi dhuratën që të bënte vetë Enveri, çfarë ishte?! S’po i vëmë emër, por po tregoj ngjarjen. Ishte në vitin 1977 një moment shumë i rëndësishëm për mua, në prag të fillimit të punës te revista “Shkenca dhe Jeta”. Në prani të Nexhmijes po rrija me babanë, që më fliste për sa do rritesha si domosdoshmëri për punën, pale për veten etj. Në muhabet e sipër më thotë: “- Shko lart në bibliotekën e madhe, (që lidhte shtëpinë e vjetër me të renë, në tri faqe të gjera muri, ishin vendosur biblioteka të larta gati deri në tavan), në faqen ballore, në raftin e parë të bibliotekës janë dy libra enciklopedikë të famshëm të biologjisë. Janë të parët në radhë. Merri të dy dhe vuri në bibliotekën tënde”. Enciklopeditë ishin të mrekullueshme, një pasuri më vete. Pas dy ditësh (pas darke, nuk

608

e di pse Toli nuk ndodhej në Tiranë), erdhi Iliri e më tha: “- Babai të dha 2 enciklopedi. Njëra më përket mua!”. E turpëruar për çka po më kërkonte pa i bërë syri tërr, s’pata absolutisht instiktin të mbroj “pronën” time. Në çast e marr njërin pa e parë fare se cili volum ishte, ia jap e heshtur, veç të më zhdukej e turpin ta merrte me vete. Këtë histori babai nuk e mori vesh kurrë, si shumë të tjera. A gjendej burrë nëne të lëndonte E. Hoxhën për ç’fëmijë e grua kishte?!

609

E pra, Blloku në kohën e E. Hoxhës e R. Alisë i pati të gjitha gjynahet e veta, por ishte vetëm një nga arsyet më të parëndësishme për çka duhej përmbysur sistemi komunist. Por çfarë ishte Blloku i atëhershëm përveç N. Hoxhës, R. Alisë e Ilirit që donin të trashëgonin pushtetin?! Gjithë bllokmenët u futën në burg, me në krye këta të tre, se Iliri me “tanët” tentoi të përmbyste pushtetin e Berishës me dhunë. Megjithatë Berisha nuk e tha kurrë këtë fakt që filloi nga ’94-a deri në ’97-ën, dhe motivimi i fajësisë së bllokmenëve në përgjithësi filluar me Nexhmijen ishte shpërdorim kafeje. Për persekutimin,vrasjet pa gjyq, krimet masive, varret masive të Malit me Gropa etj., të burgosurit pa faj e të pagjykuar etj., nuk u dënua njeri, veç E. Hoxha i vdekur. Ky formalitet ishte i domosdoshëm kundrejt rezistencës të së djathtës reale, për ta

592

gënjyer dhe atë. Pushteti, edhe pse iu doli paksa nga parashikimi i sigurtë, mbeti ende si prognozë në dorë të Alisë, Nexhmijes e të birit, pasi të ikte nga jeta suksesori. Për këtë janë paguar “cash” gjithë bërthama e politikanëve që do të kapnin partitë. Janë paguar “cash” të gjithë që do të bënin biznes-pushtetin ekonomik të ardhshëm. Shprehur në mënyrë adekuate, po përdorim proverbin e Sorosit që thotë se vetëm për milionin e parë mos më pyesni, kurse mund t’iu bëj transparencë për çdo kafe që pi për të kënaqur kureshtarët. Çdo shmangie nga projektimi i pushtetit ndodhi prej luftës së protagonistëve të paguar për kapjen e moslëshimin e kujtdo kolltuku. Ndaj, edhe me shmangiet konkrete, gjithë kryepushtetarët kanë po atë varësi nga kujdestarët pluRamizistë, të ikur nga jeta apo me një këmbë në varr, pasuar me të rinjtë, lidhur drejtpërsëdrejti me UDB-në. Kjo përcakton logjikën e pushtetit politik e ekonomik të “tanët”-ve që simbiotikisht mbajnë njeritjetrin. Ndaj, krahasuar me ish-bllokmenët që merrnin (përveç privilegjeve) vetëm një rrogë në raport 1:2 me nëpunësit e lartë, apo 1:3 me rrogën e punëtorit, çfarë i vodhën popullit apo pasurisë kombëtare këta? Theksova përjashto N. Hoxhën dhe R. Alisë që transferuan thesarin shtetëror nëpërmjet Arben Alisë në bankat e mbarë botës! Në mënyrë nepotike të dukshme, po kryesisht të padukshme, këta mbeten në pushtet, por demonstrohen egzibicionistët, të aftët që prodhojnë “gam gam” politikën e përditshme, që janë praktikisht Blloku i ri. Unë nuk i ndaj sipas kuptimit të Sali Berishës vetëm të majtët. Blloku i ri përbëhet nga të gjithë milionerët pozitë e opozitë, dje, sot dhe nesër. Për këta duhet preokupuar sa i kanë

593

pirë gjakun popullit (të flasim me sloganet e R. Alisë e N.Hoxhës në vitet ‘90 që akuzonin vetëm E. Hoxhën). Pikërisht sa i piu gjakun vetë Alia para ’90-s e pas ’90-s nëpërmjet gjakpirësve të rinj. U ndala me këta, se nëpërmjet këtyre refleksioneve dua të rrëfej një ngjarje për moralin e pastër të njerëzve të thjeshtë nën pushtetin e Bllokut në kohën e komunizmit.

* * *

Në atë kohë isha kryeredaktore e të vetmes revistë shkencore në vend “Shkenca dhe jeta”. Në vitet ‘70-‘80 dilnin vetëm 3-4 revista të ilustruara, si e përgjithshmja sociale “Ylli”, organi partiak i profilizuar për gruan “Shqiptarja e re”, si dhe ajo humoristike “Hosteni”. “Shkenca dhe jeta” kishte shumë interes te lexuesi, si e vetmja e tillë jashtë politikës dhe me karakter të mirëfilltë shkencor, sepse informacioni ndërkombëtar shkencor mungonte. Stafi i kësaj reviste hulumtonte nga simotrat e saj europiane: “Science et Vie”, apo “Selezione” si dhe “National Geografic”. Në të gjitha këto isha abonuar privatisht (për hir të privilegjeve të statusit si grua e djalit të E.Hoxhës), që i çoja drejt e në zyrë për të ilustruar variantin shqiptar, kundrejt korentit të domosdoshëm të shkencës kombëtare që kurrsesi nuk mungonte. Bashkë me kolegun tim më të afërt e fisnik Luan Dibra, shkoja pranë burimit shkencor, siç jemi futur deri në llavat ku minatorët godisnin me kazmë qymyrgurin në minierën e Valiasit. Rast ky, kur E. Hoxha më dëgjonte me shumë kureshtje e duke më bërë shumë pyetje se si funksiononte puna aty, meqenëse ajo minierë ishte atëherë më modernia. N. Hoxha më kritikoi veçse “pse i futesh rreziqeve të tilla” me nëntekstin që duhet të ruaja staturën

594

e kupolës, jo të njeriut të thjeshtë. Takimet me lexuesit në rrethet e ndryshme të vendit, ishin një eksperiencë e bukur, që prekte nga afër interesin e të rinjve shqiptarë për shkencën. Kështu u ndodhëm edhe në Shkodër. Duke qenë revista organ i KQ-së të Rinisë, hierarkia e rinisë shkodrane kishte shtruar një drekë zyrtare për mua. Ishte një prioritet i paprecedent, se realisht ky privilegj apo nderim masiv më bëhej jo thjesht si autore e revistës, por si nuse e djalit të numrit një të Shqipërisë. U ndodha ngushtë (pasi kështu e kisha pësuar edhe në rrethin e Skraparit), ngaqë ky venerim që vinte prej syve të të rinjve, tek më shihnin si përfaqësim të Njëshit, më bënte të ulja kokën nga turpi nga të mosmerituarit e me ndjenjën e fajit që të pranosh pompozitete që as të takojnë e as i do. Kështu nuk pranova drekën e tyre, por në mirënjohje kuturis e guxoj t’i ftoj të gjithë ata në “shtëpinë e partisë” në Shkodër. Kështu quheshin atëhere rezidencat qeveritare në çdo rreth. Them të “guxoj” se “shtëpia e partisë” ishte vetëm për udhëheqjen, ndërsa fëmijët e tyre (domethënë edhe unë) i jetonin këto privilegje në linjë familjare jo zyrtare, aq më pak në linjë vlerësimi personal. Nëse të rinjtë shkodranë më nderonin me drekë zyrtare, protokoll që s’më takonte mua, unë desha që mirësinë e tyre t’ua shpërbleja pikërisht si derivat i Njëshit, duke i nderuar, ta konsiderojmë me stimul moral prej kujdesit njerëzor, që të shkelnin dhe të drekonin me shpenzimet e mia, atje ku nuk mund t’u shkelte kurrë këmba. Pra, më mirë t’i nderoja unë ata me “hierarkinë” nëpërmjet të cilës më shihnin, se sa të përfitoja prej tyre prej kësaj “hierarkie”. Në fund të fundit a s’ishte më logjike t’i nderoja unë e nëpërmjet meje të nderoheshin prej Njëshit, çka do t’i

595

lumturonte?! Isha e sigurt që Njëshi do të më kuptonte për këtë inisiativë të paprecedent, në simbolikë të dashurisë së tij popullore. A s’qe “shtëpia e partisë” shtëpi e popullit?! Mbetej vetëm çështja e shpenzimeve, faturuar familjes së tij, që doemos do t’i shkonte në vesh gruas së Njëshit. Ajo më tërhoqi vëmendjen për këtë ekses të paprecedent. Përveçse e informova se shpenzimet i kisha marrë përsipër, mbeti pa gojë duke shtrënguar dhëmbët kur i thashë se E. Hoxha thotë: “Partia është populli, populli është partia”. “Kështu “shtëpia e partisë” është dhe shtëpia e popullit!”. Ndërsa kur e informova Njëshin për “fajin” tim më përqafoi dhe më falenderoi për inisiativën, duke u ndalur në bisedë për rininë e rrethit të Shkodrës e sidomos për kualifikimin e përgjithshëm të rinisë shqiptare.

* * *

Kështu u shtrua dreka, ku erdhën plot të rinj si dhe Sekretari i Parë i Partisë së rrethit, që do të më kishin nderuar për arsyet që thamë në hotelin qendror të Shkodrës. Ndodheshin edhe dy anëtarë të nomenklaturës së lartë të PPSH-së, Artisti i Popullit Kristaq Rama, që si deputet ulej gjithmonë pranë Nexhmije Hoxhës dhe shoqja ime, sekretare e KQ-së të Rinisë, ndërkaq më shumë shoqe e tij. Tryeza ishte shtruar me merak. Në mes të saj, mbi kokat tona varej nga lart nje kabëll i hollë me një buton që shërbente si zile elektrike, sa herë të kishe nevojë për personelin e kuzhinës. Si mikpritësja e shtëpisë, shtypa zilen për të filluar drekën. Dy pushtetarët u gajasën midis tyre për këtë “privilegj” special të udhëheqjes së lartë të partisë. Me sa duket, në intimitetin e tyre

595

vlonin kundër pushtetit, ndërkaq që i shërbenin të dy maksimalisht atij sistemi me ambicien më të mundshme për karrierë. Pasi hëngrën e pinë, duke harruar gjithçka veç njeri- tjetrit, të zdërhallur nëpër karrige, befas tërhoqën telin e ziles që varej neglizhente pa rënë në sy. E tërhoqën sa e shtrinë në shesh dhe filluan të shkelnin me këpucë me shumë duf butonin. Madje të shpërfytyruar nga gajasja, shtynin njëri-tjetrin, kush e kush ta shkelte më shumë deri sa zilja nuk pushonte non stop së rëni histerikisht. Gjithë personeli i vilës ishte rreshtuar pranë tryezës, i gatshëm dhe i poshtëruar. Ishte ky moment, me të cilin nuk do desha kurrsesi të njihesha, pasi u ndesha me faktin për si ishin realisht së brendshmi këta autoritete shtetërore partiake. Sidomos me lemerinë se çfarë do të mund të bënin këta të dy po të ishin në vendin tim, e pale po të ishin më lart në pushtet. E revoltuar, detyrohem të bërtas për t’u dëgjuar mbi gajasjet e tyre e zilen pambarim. Iu drejtohem këtyre dy kuadrove të larta me patologji të shfrenuar karriere, teksa të ftuarit në tryezë ishin të heshtur e të turpëruar për çka ndodhte: “ – Ajo zile është vetëm mjet komunikimi me personelin. Ju po përdhosni njerëzit e ndershëm. Apo ju duket se po talleni me kuadrot e larta të partisë, ndërkaq që ata jeni ju?! Në raport me ju, unë jam veç një gazetare edhe pse nuse e djalit të Enverit. Por unë nuk mund të tallem as me popullin e as me partinë!”. “Të gajasurit”, mbetën pa gojë teksa vinin në vete, për ç’figurë kishin bërë jo thjesht si të dehur, por të friksuar në palcë nga vetëdemaskimi. Nuk kisha natyrë denoncuese e jo më t’ia tregoja E. Hoxhës këtë paturpësi morale, por sinjifikative nga mbivlerësimi i autoritetit

596

të tyre. Ndërkaq, vuaja se këta pushtetarë e të tjerë si këta nuk e duan, përkundrazi e shpërfillin popullin, fenomen “deja vu” ky menjëherë pas vdekjes së E. Hoxhës e deri më sot. Fëmijët e tyre sot janë në pushtet, dhe mënyra e tyre e jetesës është groteske nga manitë hedoniste kundrejt asaj zileje mjerane të Bllokut të vjetër. Pa dashur të injoroj edhe atë disnivel të papërfillshëm me të sotmin, midis njerëzve të thjeshtë dhe pushtetarëve të asaj kohe.

597

1 2 3 8